'Lewis heeft opnieuw een weergaloos boek geschreven'

De meester van de economische bestseller heeft opnieuw een weergaloos boek geschreven.

Beeld .

Al doet hij met zijn focus op een paar helden de werkelijkheid onvermijdelijk geweld aan.


Hoe schrijf je een economische bestseller? Bij Michael Lewis, misschien wel dé meester van het genre, lijkt het bedrieglijk eenvoudig. Stap één: kies een handvol markante helden. Twee: neem een nog vage, mysterieuze gebeurtenis waarvan desondanks het wereldschokkende belang onmiddellijk duidelijk is. Wat volgt, is ingrediënt nummer drie: een spannende zoektocht waarbij de hoofdpersonen bladzijde voor bladzijde de ontluisterende waarheid ontrafelen.

NON-FICTIE
Michael Lewis: The Undoing Project - A Friendship that Changed the World
****
Allen Lake; 362 pagina’s; ca. € 30.

Het is de rode draad van The Big Short (2010), zijn verfilmde boek over een klein groepje beleggers dat het uiteenspatten van de Amerikaanse huizenzeepbel voorzag. Idem voor Lewis' laatste bestseller, Flash Boys (2014). Daarin ontdekt een nobele bankier hoe zogenoemde 'flitshandelaren' de markt flessen. Stuk voor stuk moderne ridderromans, inclusief heroïsche queeste. Met als voornaamste verschil dat de maliënkolder is ingeruild voor het krijtstreep pak.

In zijn nieuwste, ook dit keer weer meeslepende boek is de held een duo. Amos Tversky en Daniel - 'Danny' - Kahneman zijn Israëlische psychologen. Die afkomst doet ertoe. De twee ontwikkelen hun ideeën niet alleen tussen de veilige muren van de universiteit, maar op het slagveld. Liefst drie oorlogen vechten de psycholoog-strijders uit aan Israëlische zijde. Naast gruwelijke ervaringen levert dat een praktische instelling op. Al tijdens zijn diensttijd verbetert Kahneman de selectieprocedure van het leger voor officieren.

De twee zijn, zoals Kahneman het eens noemt, 'professor en moordenaar'. Maar daar houden de gelijkenissen wel zo'n beetje op. 'Danny was er altijd van overtuigd dat hij fout zat', schrijft Lewis. 'Amos wist zeker dat hij het goed had. Amos was het middelpunt van elk feest. Danny ging niet naar feesten.'

Uitgerekend tussen deze tegenpolen groeit een vriendschap die niet alleen de psychologie, maar ook de economie en tal van andere wetenschappen op zijn kop zal zetten. Voor de kritische lezer: dat is niet alleen Lewis' geromantiseerde kijk op de geschiedenis. 'Veertien jaar vormde onze samenwerking het hart van ons bestaan', schrijft Kahneman zelf in zijn populaire overzichtswerk Thinking, Fast and Slow (2011). 'Het werk dat we in die jaren samen deden, was het beste dat elk van ons ooit tot stand heeft gebracht.'

Wat hij en Tversky delen is het ultieme soort platonische mannenvriendschap zoals Goethe en Schiller dat hadden. Waarvan Harry Mulisch droomde in zijn romans. Ze praten en ze lachen. Uren, dagen, jaren achtereen. Hun geest smelt zodanig samen dat ze al snel geen flauw idee meer hebben welk idee van wie is.

'Hun relatie was intenser dan een huwelijk', zegt de vrouw van Tversky.

Het revolutionaire idee dat zij samen ontwikkelen, komt erop neer dat de rationele mens niet bestaat. Volgens de tot voor kort dominante theorie neemt 'homo economicus' nuchter en afgewogen zijn beslissingen op basis van volledige informatie en strikte voorkeuren. Die kent hij tot achter de komma. Dat mensbeeld is een hoeksteen van het marktdenken. Maar Kahneman en Tversky geloven het niet.

In honderden experimenten onderzoeken zij vanaf de jaren zeventig hoe echte mensen van vlees en bloed beslissingen nemen. Hun conclusie ligt voor de hand, maar slaat in die tijd in als een bom. Homo economicus is net zozeer een fictie als de überrationele Vulcans uit Star Trek. Zelfs experts - statistici, artsen, economen, sportscouts - blijken intuïtief te handelen. Zij maken gebruik van vuistregels. En die staan bol van de vooringenomenheid. Meestal gaat dat goed. Maar soms leiden die biases ons om de tuin. Zoals bij de door Tversky onderzochte medisch specialisten. Die bleken ten onrechte op hun ervaring te vertrouwen bij het opsporen van tumoren.

Schijnbaar moeiteloos gidst Lewis zijn lezers zo langs meerdere decennia aan cruciale psychologische inzichten. Dat is dan meteen ook de voornaamste keerzijde van zijn aanpak. Met zijn focus op een paar helden doet Lewis de complexere werkelijkheid onvermijdelijk geweld aan. Neem The Big Short: er waren heus wel meer slimmeriken die de crisis zagen aankomen. Terwille van de plot worden zij genegeerd.

Amos Tversky en Daniel - 'Danny' - Kahneman Beeld Barbara Tversky

Iets dergelijks gebeurt ook in The Undoing Project. Geen twijfel: de betekenis van Kahneman en Tversky voor de gedragseconomie is gigantisch. Maar waren zij de eerste en de enige die hierover schreven, zoals Lewis het doet voorkomen? Keynes had in de jaren dertig al uitgebreid oog voor de rol van psychologie en irrationaliteit op de beurs. En lang voor Kahneman en Tversky het toneel betraden, muntte Herbert Simon de term 'bounded rationality' om aan te geven dat homo economicus niet bestaat.

Het doet niet af aan het feit dat Lewis opnieuw een weergaloos boek heeft geschreven. Inclusief een ontknoping die in geen Hollywood-drama zou misstaan. De twee psychologen verruilen Israël voor Amerika. Er is roem, jaloezie ontvlamt, Tversky sterft een vroege dood, er volgt een Nobelprijs, maar lang daarvoor al is een van de belangrijkste intellectuele vriendschappen van de afgelopen eeuw op de klippen gelopen.

Nog één keer Tversky's echtgenote: 'Ik kon hun telefoongesprekken horen. Het was erger dan een scheiding.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.