BoekrecensieNico Keuning - Een ongeneeslijk heimwee

Levendige biografie van goedaardige narcist Willem Brakman ★★★★☆

Voor Willem Brakman liepen leven en literatuur in elkaar over. Precies zoals in deze levendige biografie. Het literaire landschap uit de gouden jaren zeventig en tachtig krijgen we er zomaar bij.

Beeld Floor Rieder

Wat doe je als biograaf met een schrijver die zijn eigen jeugd en al zijn obsessies, angsten en frustraties al zelf heeft beschreven? Dat deed Willem Brakman (1922-2008) ruimschoots, in een stuk of zestig boeken. Daarbij deed het er niet toe of hij die ‘autobiografie’ noemde of ‘roman’; ze waren allemaal losjes gebaseerd op zijn leven, en ook in zijn ‘autobiografieën’ speelt een dartele, exuberante verbeelding de hoofdrol. Brakman vond zichzelf een ‘onbedaarlijke herinneraar’.

Brakmans biograaf Nico Keuning koos ervoor om het oeuvre intensief te gebruiken in dit levensverhaal. Niet dat hij denkt dat het allemaal waar is wat in die romans staat. Ook weerstaat hij de verleiding om gebeurtenissen uit de romans te checken op werkelijkheidsgehalte. Hij maakt gebruik van feiten – uit brieven en gesprekken met anderen – maar laat ook voortdurend de weerspiegeling ervan in het werk zien. Zo leren we Brakman kennen, het eenzelvige, gepeste kind, de radeloze puber, de verveelde bedrijfsarts, de calculerende werknemer, de jaloerse vriend, de verzakende vader, de trouwe zoon en ontrouwe echtgenoot. Niet per se een sympathiek mens, maar je begrijpt waarom. We zien de naar erkenning hunkerende, onverstoorbare, compromisloze schrijver, en tegelijk de personages waartoe zijn springerige geest die heeft vervormd.

Dat werkt goed. Aan het eind van de biografie ken je niet elk detail uit zijn leven, zijn persoonlijkheid is ook niet diepgaand geduid, evenmin als het werk. Brakman en ‘Brakman’ zijn één geworden in dit levendige, nergens langdradige verhaal. Keuning toont, zonder veel oordeel. In deze biografie is de verhouding tussen literatuur en werkelijkheid het hoofdthema. Dat ligt ook wel voor de hand bij Brakman, een weinig sociale eenling, niet in staat een deelnemer te zijn, iemand die door literatuur te maken pas aan leven, verhevigd leven, toekwam.

Beroemd werd hij nooit. Brakman is een generatiegenoot van de Grote Drie – W.F. Hermans, Gerard Reve en Harry Mulisch – en van Hella Haasse en Jan Wolkers, maar er was weinig verwantschap. Anders dan zij bereikte Brakman nooit een groot publiek; zijn boeken zouden ‘moeilijk’ zijn – een misvatting, ze zijn hooguit ongebruikelijk, met oeverloze beschrijvingen, Bommel-achtige neologismen (een oude man is bij hem ‘verfrommelde geront’ of ‘een knakkelaar’) en een associatieve verteltrant. Simon Vestdijk was zijn held. Met zijn jeugdvriend Nol Gregoor, met wie hij een ‘vechtvriendschap’ onderhield, ging hij graag bij de grote meester op bezoek.

Willem Brakman in 1981.Beeld ANP

Brakman werd eind jaren zeventig vaak in verband gebracht met een andere late debutant, F. B. Hotz. Met hem had Brakman behalve zijn geboortejaar een heimwee naar zijn jeugd gemeen, een verknochtheid aan zijn moeder, een afkeer van de bemoeizuchtige medemens, een bijtende ironie, een scherpe arendsblik en een voorliefde voor mooie meisjeshanden. Hun persoonlijkheid en schrijfstijl verschilden sterk. Brakman noemt zichzelf ‘een goedaardig narcist’ en koketteert met zijn gebrek aan inlevingsvermogen, Hotz en zijn personages zijn eerder zelfhaters en extreem invoelend. Brakmans stijl is barok, Hotz streeft naar een ‘kale’ stijl.

Deze schrijvers hebben nog iets gemeen: beiden verkochten niet veel boeken, waren weinig mediageniek, kregen toch de P.C. Hooftprijs en werden op het schild gehesen door schrijvers en recensenten, die trouw bleven in hun bewondering. In één opzicht hoorde Brakman wél bij de Grote Drie, laat Keuning zien. In 1992 is hij de op twee na meest besproken schrijver in de pers, er zijn dan 468 recensies over zijn werk verschenen, iets minder dan Reve (536) en Hermans (615) kregen, meer dan Mulisch, Haasse en Wolkers. Hij was een echte writer’s writer.

Wat we er in deze biografie zomaar bij krijgen is het literaire landschap van de jaren zeventig en tachtig van de 20ste eeuw – hoogtijdagen van de Nederlandse literatuur. De jaren waarin veel jong talent debuteerde: Maarten ’t Hart, Doeschka Meijsing, Geerten Meijsing, Frans Kellendonk, A.F.Th. van der Heijden. Kranten hadden dikke boekenbijlagen, romans kregen veel aandacht en er woedden heftige literaire discussies. In dat klimaat kon ook de eenling Brakman gedijen. Je krijgt er bijna heimwee naar.

Beeld Querido

Nico Keuning

Een ongeneeslijk heimwee – Leven en werk van Willem Brakman 

★★★★☆

Querido; 478 pagina’s

€ 34,99

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden