Documentaire

Leven? Of theater?

Bijzonder aangrijpend document dat toch niet helemaal bevredigd

Toen regisseur Frans Weisz in de jaren zeventig voor het eerst het levenswerk van Charlotte Salomon (1917-1943) onder ogen kreeg, was het liefde op het eerste gezicht. Hij maakte in 1980 een film over Salomons leven: Charlotte, een hoogtepunt in zijn oeuvre.

Ruim dertig jaar later heeft Weisz nu ook een documentaire over de in Auschwitz vermoorde kunstenares gemaakt. Dat het onderwerp hem al die tijd nooit heeft losgelaten, heeft veel te maken met de ontdekking die hij tijdens de voorbereidingen van zijn film Charlotte deed.

Salomons stiefmoeder liet de regisseur toen een aantal achtergehouden, onbekende bladen uit haar werk zien. Weisz moest beloven dat hij de informatie op dat moment niet zou gebruiken. Nu pas heeft hij besloten de - behoorlijk explosieve - tekst bekend te maken.

Leven? of Theater? is de titel van zijn film, gelijk aan de titel van Salomons werk, een serie van ongeveer achthonderd gouaches waarin ze in tekst en beeld verslag doet van haar leven. Weisz koos voor een mix van klassieke documentaire-elementen - archiefbeelden, interviews en een voice-over - en een meer experimentele vorm. Zo laat hij de actrice Birgit Doll, die in Charlotte de titelrol speelde, de teksten van Salomon voorlezen op de plek waar ze zijn ontstaan. Ondertussen werkt de film subtiel, zonder overdreven spanningsopbouw, toe naar de onthulling.

Spil van het verhaal vormen natuurlijk de expressionistische schilderijen van Salomon. De serie gouaches laat zich bijna lezen als het storyboard van een film, en de manier waarop Salomon haar twijfels, liefdes en familiedrama's beschrijft en tekent is indrukwekkend.

Weisz verwacht wel wat voorkennis over het Joodse meisje uit Berlijn, dat in 1939 naar Zuid-Frankrijk vluchtte. En zelfs met die kennis is de documentaire een beetje warrig. Heen en weer in de tijd gaat het, in vogelvlucht langs de dramatische hoogtepunten uit Salomons leven. Ook scènes uit Charlotte komen langs, als om het onderscheid tussen fictie en werkelijkheid - ook al een thema in Salomons werk - nog onduidelijker te maken.

Uiteindelijk blijft een aantal vragen onbeantwoord. Waarom heeft Weisz juist nu zijn onthulling gedaan? Wat zegt het over Salomon? Wat waren haar beweegredenen?

Helemaal bevredigend is Leven? of Theater? dus niet. Maar de film is wel een bijzonder en aangrijpend document, dat het waard is gezien te worden. Vanwege het onderwerp, maar zeker ook vanwege de manier waarop Weisz zich daarin heeft vastgebeten: betrokken, persoonlijk en respectvol.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden