Leven en dood in één oogopslag

De rubriek Beeldvormers onderzoekt hoe een foto onze kijk op de werkelijkheid bepaalt. Deze week: leven in een schimmenrijk tijdens het Chinese Qingming-festival

2018-05-04: Chinese mensen bezoeken het graf van een overleden familielid, zoals traditie is tijdens het Qingming Festival. Beeld ROMAN PILIPEY / EPA

Normaal gesproken is het Chinese Qingming-festival, behalve een jaarlijkse gelegenheid om de voorouders te eren, een ode aan de lente. Begin april (het festival valt meestal op de 4de of de 5de van de maand) komt de natuur weer tot leven; de takken lopen uit, de knoppen springen open, de zon begint overuren te maken, enfin u kent het. De twee of drie vrije dagen zijn voor veel Chinezen, zo lees ik, een welkome minivakantie, waarin ze eropuit trekken en ’s avonds vliegers met lantaarntjes eraan oplaten. Op de dag van het festival zelf trekken ze naar de begraafplaatsen om de grafstenen van hun dode familieleden schoon te vegen en bloemen neer te leggen. Wat zullen ze in Beijing en omstreken gebaald hebben dit jaar: precies op 5 april sneeuwde het, de Jiu Gong Shan-begraafplaats ging schuil onder een wit dekentje. En aan de andere kant: wat zal de Oekraïense persfotograaf Roman Pilipey stilletjes hebben gejuicht.

Op zijn foto komen nu twee werelden samen, die van de levenden en die van de doden. Althans, voor degenen die een door Hollywood en griezelverhalen gevormd beeld van het hiernamaals hebben, zoals ik blijkbaar, en denken dat het dodenrijk – mocht het uiteindelijk toch bestaan – een grijze, mistige schaduwwereld is. Geen vrolijke hoempapa-bedoening zoals het hiernamaals in de Pixar-film Coco, waar de 12-jarige Mexicaanse Miguel per ongeluk in terechtkomt en waar de overledenen in weerwil van hun aardse verscheiden alsnog een feestje bouwen, maar eerder een door geesten en bewegende bomen bevolkt, Tim Burton-achtig schimmenrijk waarin kleur niet bestaat.

De sneeuw veranderde de Chinese begraafplaats in zo’n schimmenrijk, waar het, in de woorden van Willem Frederik Hermans, ‘nooit dag wordt, maar nacht evenmin’. Het schemert er voortdurend en het beetje lentegroen dat er al was, is op de foto net zo kleurloos geworden als de rest. Het is alsof je naar een zwart-witfoto kijkt. Maar de twee mensen in het midden, een man en een vrouw – die zijn in kleur. Je zou het in eerste instantie niet zeggen, omdat ze allebei een zwarte jas dragen en donker haar hebben. Toch is het zo. Dat weet ik natuurlijk door die grote bos gekleurde bloemen die de vrouw vasthoudt, roze en gele bloemen die oplichten tegen de kleurloze achtergrond. Die bos is wel bedoeld voor de doden, maar die hebben daar goedbeschouwd niets aan. Ze zijn voor de levenden, en hun gemoedsrust.

Het veranderen van een kleurenfoto in een zwart-witfoto met één aansprekend detail in kleur is een bekende Photoshop-truc. Online vind je diverse manieren om dit te bewerkstelligen, met niet zelden vrij moeilijk verteerbaar resultaat. Een grijs bos met één felrood herfstblaadje, een kleurloos gezicht met knoeperds van blauwe ogen of een lippenstiftmond, een stadsgezicht waarin één gele taxi rondrijdt, een eenzaam bankje met een rode roos – wie ernaar op zoek gaat, wordt geconfronteerd met een parade van kitscherigheid.

In films gebeurt het ook. Een van de vroegste voorbeelden is The Phantom of the Opera uit 1925, een stomme zwart-witfilm, waarin het spook halverwege zijn entree maakt in een grote rode mantel. En wie kent niet de hartverscheurende scène uit de eveneens (grotendeels) zwart-witfilm Schindler’s List (1993), waarin Oskar Schindler tijdens de Tweede Wereldoorlog vanaf een heuvel kijkt naar de gewelddadige ontruiming van het Joodse getto bij Krakau en zijn oog valt op een klein meisje in een rode jas te midden van de grauwe chaos. Het meisje staat voor even voor het leven, het rood van haar jas zorgt ervoor dat zij, tijdelijk helaas, een persoon is in plaats van een anoniem nummer. Later ziet Schindler haar nogmaals, nu op een kar met dode grijze lichamen.

Roman Pilipey hoefde geen trucs uit te halen teneinde een symbolische foto af te leveren. Soms presenteert de zichtbare wereld zich als een kant-en-klaar betekenisvol beeld en dat was nu het geval, daar op de Jiu Gong Shan-begraafplaats in Beijing. Pilipey hoefde alleen maar op het knopje van zijn camera te drukken en daar was het al: leven en dood in één oogopslag. Twee mensen met hun gedachten bij hun overleden familieleden en de omgeving die dat schimmenrijk allegorisch verbeeldt. Pilipey moet de zeldzame Chinese aprilsneeuw op zijn blote knietjes hebben bedankt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden