Leuker kunnen we 't wel maken

Kunst reportage onbekend belastingvoordeel

Hoe betaal je de torenhoge belastingaanslag die op de mat valt wanneer je een grote erfenis hebt ontvangen? Door kunst aan het Rijk te schenken. Alleen weet bijna niemand dat.

Portret van de familie Lutjes uit 1944 van Max Beckmann. Foto Museum Booijmans van Beuningen

Toen Lucian Freud in 2011 overleed, liet hij de executeurs van zijn testament een monumentale klus na. De Britse kunstenaar, beroemd geworden door zijn vleeskleurige portretten, heeft ten minste 14 kinderen - twee uit een huwelijk en twaalf van vijf minnaressen. De waarde van zijn kunstverzameling en andere bezittingen werd op 120 miljoen euro getaxeerd.

Een groot deel van zijn nalatenschap ging naar een trust, die wordt bestuurd door een dochter en een advocaat. Niet onthuld is of de andere nakomelingen ook profiteren van de erfenis. Vast staat dat eventuele erfgenamen niet alleen een vermogen verwerven, maar daarbij ook een aanzienlijke belastingschuld cadeau krijgen: over elke erfenis moet successierecht worden betaald, tegenwoordig erfbelasting genoemd.

In Nederland bedraagt die 10 tot 40 procent van de nalatenschap, afhankelijk van de omvang daarvan en wie tot erfgenaam is benoemd. Kinderen en partners van de overledene betalen bijvoorbeeld minder erfbelasting dan erfgenamen buiten de familiekring.

Erfbelasting in natura
Hoe zo'n torenhoge aanslag te betalen? De verkoop van een deel van de erfenis ligt voor de hand. Daarin schuilt wel het risico dat waardevolle kunst naar het buitenland verdwijnt. Om dit te voorkomen, hebben veel landen een regeling opgesteld die het mogelijk maakt de erfbelasting te voldoen in natura: met kunst of erfgoed uit de nalatenschap. Voorwaarde is wel dat die van groot cultuur- of kunsthistorisch belang is en dat een museum het in bruikleen wil hebben.

De erven van Freud hebben van deze mogelijkheid gebruikgemaakt. In 2013 leverden zij drie beelden van Degas en een schilderij van Corot bij de Britse staat in. Dit jaar kwamen daar nog eens 44 werken van Frank Auerbach bij, een collega en vriend van Freud. Dankzij de 'nationalisering' van al deze kunst ging een belastingaanslag van 23 miljoen euro van tafel.

Contra-compositie X uit 1924 Foto Kröller-Müller Museum

Elk jaar maakt de Arts Council England een overzicht van de werken die dankzij de Acceptance in Lieu, zoals de regeling in Groot-Brittannië heet, in rijksbezit zijn gekomen. Daar zitten topstukken tussen. Tot de aanwinsten van vorig jaar behoorden de 'Hamilton-Rothschild tazza' (een drinkschaal die een belastingwaarde vertegenwoordigt van 2,6 miljoen euro), 46 tekeningen van Guercino (5,5 miljoen) en een schilderij van Nicolas Poussin (7,5 miljoen). In totaal werd langs deze weg voor 38 miljoen aan erfbelasting vereffend. Op 72 rijk geïllustreerde pagina's wordt de buit getoond (zie artscouncil.org.uk, waar nog zeven andere, glossy jaarverslagen zijn te vinden).

Een attractieve regeling
Ook in Nederland bestaat zo'n regeling. Die is zelfs lucratiever dan in veel andere landen. Onze fiscus kan erfbelasting kwijtschelden tot 120 procent van de waarde van een kunstvoorwerp. Om een aanslag van 3 ton te voldoen, hoeft dus voor maar 250 duizend euro aan geërfde kunst te worden overgedragen. Dat maakt deze regeling - het gaat om artikel 67 van de Successiewet - attractiever dan het fiscaalvriendelijk schenken van kunst.

Toch loopt het in Nederland niet storm. Volgens een onderzoek van ING uit 2012 is driekwart van de vermogende Nederlanders in het bezit van kunst. Van hen weet 90 procent niet dat over een kunstverzameling ook erfbelasting moet worden betaald. Slechts 8 procent weet dat de belastingaanslag op een erfenis ook met kunst uit die nalatenschap kan worden voldaan.

Grand vase aux femmes nues van Pablo Picasso, 1950. Foto Gemeentemuseum Den Haag

Het ministerie van Financiën kan alleen van de laatste drie jaar een overzicht verstrekken van de kunstvoorwerpen die via de Successiewet in nationaal bezit zijn gekomen. Voor 2011 zijn er nooit jaarverslagen gemaakt, meldt een woordvoerder van het departement. Omvang van elk 'jaaroverzicht': één A4tje. Illustraties: geen. Sinds 1 januari 1997 is het wettelijk mogelijk om erfbelasting kwijt te schelden in ruil voor kunst.

Arie van Eijsden zit al tien jaar in de commissie die namens de minister beoordeelt welke werken voor deze regeling in aanmerking komen (zie kader bovenaan V5). Volgens deze ambtenaar van Financiën wordt er jaarlijks gemiddeld 4 miljoen euro erfbelasting met kunst verrekend, 'met een uitschieter naar 20 miljoen'.

Samen met de andere leden van de commissie (oud-staatssecretaris Henk Koning en kunsthistoricus Rudi Ekkart) heeft hij voor heel wat moois een passend museum mogen vinden. Hij houdt geregeld praatjes in het land om de regeling te promoten. 'Het punt is dat die te weinig bekend is. Notarissen hebben er niet altijd weet van. Hetzelfde geldt voor belastingadviseurs.'

Foto Collectie Rijksmuseum Amsterdam

Maar waarom dan niet een glimmend jaarverslag gemaakt zoals in Engeland? Dat laat de Algemene wet inzake rijksbelastingen (AWR) niet toe, stelt Van Eijsden. 'Wij hebben een geheimhoudingsplicht. Als we een boekje maken met de kunst die via deze regeling in rijksbezit is gekomen, valt zo na te gaan van wie het is geweest.'

Meer openheid
Volgens hoogleraar Sigrid Hemels (Erasmus Universiteit) is daar een mouw aan te passen. 'De geheimhouding geldt niet als er een wettelijk voorschrift is dat tot bekendmaking verplicht', betoogt ze. 'Je kan in de regeling opnemen dat die alleen kan worden gebruikt als bekend wordt gemaakt welk kunstwerk het is, wat de waarde ervan is en in welk museum het komt te hangen.'

Volgens Hemels is zo'n wetswijziging snel door te voeren. 'Je kan dit zo meenemen in het Belastingplan dat op de derde dinsdag van september uitkomt.' In het kader van de democratische controle zou het goed zijn als er meer openheid over deze regeling zou bestaan, meent ze. 'Dan weten mensen ook in welk museum ze de kunstwerken kunnen gaan bekijken. Die Engelse jaarverslagen zijn heel aanmoedigend.'

Nu blijft het zoeken naar de namen van de werken die via de kwijtscheldingsregeling Successiewet zijn afgegeven aan de Nederlandse Staat. In enkele gevallen is daar ruchtbaarheid aan gegeven. Zo is bekend dat oude tekeningen uit de beroemde collectie van I.Q. van Regteren Altena (waarvan onlangs een deel bij Christie's is geveild) in overeenstemming met Financiën naar het Rijksmuseum zijn gegaan. Daarheen verhuisde ook een 18de eeuwse buffetkast van de in 2012 overleden Bachvertolker en dirigent Gustav Leonhardt.

Profijt
Met enig spitwerk - de titels van de kunstwerken worden in de jaarverslagen niet gegeven - zijn nog meer kunstwerken te achterhalen die tussen 2011 en 2013 naar musea zijn verkast. Vooral het Rijksmuseum en het Gemeentemuseum in Den Haag hebben van de regeling geprofiteerd. Het laatste kreeg in drie jaar tijd twee tekeningen van Van Gogh, een schilderij van Karel Appel, drie doeken en ander werk van Bart van der Leck, twee schilderijen van Hendrik Mesdag, twee vazen van Picasso en 'een stel kan en bekken 1725'.

In een werkstuk dat een student van Sigrid Hemels vorig jaar over deze regeling schreef, worden nog 15 minder recente voorbeelden genoemd: een fraaie Beckmann die bij Boijmans Van Beuningen terecht is gekomen; twee portretten van de hand van Verspronck die het Rijksmuseum in de Eregalerij heeft opgehangen; een landschap van Van Goyen dat in de Lakenhal is te zien.

Soms meldt een museum zelf dat het om een bruikleen dankzij de fiscus gaat. In de online collectie van het Kröller-Müller Museum staat bij enkele werken te lezen: 'Verworven via kwijtschelding van successierechten door de Staat der Nederlanden'. Maar vaak blijft dit onvermeld. 'Soms wil degene van wie het werk afkomstig is, volstrekte anonimiteit', verklaart directeur Wim Pijbes van het Rijksmuseum.

Hij betreurt het dat de overheid niet zo'n mooi jaarverslag maakt van alle aanwinsten zoals in Engeland. 'De pr ligt nu vooral bij de musea zelf. Daar zit nog geen strik omheen.' Ook hoogleraar Hemels bepleit een catalogus met foto's. 'Het is een fantastische regeling. Maar helaas veel te weinig bekend.'

Hoe werkt de kunst-voor-belasting-regeling?

Na een sterfgeval stuurt de Belastingdienst een aangifte erfbelasting. Als die is ingevuld, stelt een inspecteur de aanslag vast (en dus ook de waarde van de kunst en erfgoed in die erfenis). Als erfgenamen de erfbelasting willen betalen met kunst, stuurt de inspecteur de aanslag door naar de 'Adviescommissie aangeboden cultuurbezit uit nalatenschappen'. Deze beoordeelt namens de minister van Financiën of de aangeboden voorwerpen van voldoende cultuur- of kunsthistorisch belang zijn. Ook stelt de commissie vast of er een museum is dat het werk wil tentoonstellen; het is niet de bedoeling dat het werk naar een depot gaat. Voordat een kunstbezitter overlijdt, kan hij al vragen of er voorwerpen uit zijn collectie aan de voorwaarden voldoen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.