Lessen in medeleven

In Amerika bracht Leslie Jamison het met haar - nu in het Nederlands vertaalde - 'The Empathy Exams' tot de bestsellerslijsten. Tot hoe ver gaat ons begrip voor anderen, vraagt ze zich af in essays over mensen die lijden aan ingebeelde ziekten, drie ten onrechte veroordeelde jongens en een van verdriet flauwvallende vrouw.

null Beeld AP
Beeld AP

Als medisch trainingsacteur veinsde Leslie Jamison (1983) ziektes en pijn om studenten geneeskunde te toetsen op hun empathisch vermogen. Die bijbaan moet voor de schrijfster een goudmijn zijn geweest. In haar essaybundel Examens in empathie, die onlangs werd vertaald in het Nederlands, onderzoekt ze de grenzen van het menselijk medeleven.

Slimme observaties

De bundel begint met een prachtig essay over het zieke personage dat ze het liefste speelt: een jonge vrouw die regelmatig flauwvalt van verdriet. Jamison observeert hoe de artsen in oplleiding haar proberen te doorgronden. 'Empathie is niet alleen luisteren, maar ook de vragen stellen die antwoorden moeten uitlokken waarnaar geluisterd moet worden. Empathie vereist zowel onderzoek als verbeelding.'

De essays zijn fris van toon en vol slimme observaties, al heeft Jamison soms de neiging de dingen ingewikkeld te maken: 'Ik ben het met hem eens dat sentimentaliteit die ficties toestaat, maar geloof niet dat die ficties altijd het soort morele klimaat creëren waarvoor hij bang is.' De nacht dat een man haar een gebroken neus sloeg, beschrijft ze aan de hand van het complexe classificatiesysteem van ene Vladimir Propp, die 'een routebeschrijving voor het vertellen van verhalen' opstelde. Een omweg die op den duur wat gaat vervelen.

Horzelmade

De doortastende lezer wordt beloond. In haar beste essays kruipt Jamison diep onder de huid. In Duivelsaas beschrijft ze patiënten die aan de onverklaarbare ziekte van Morgellons lijden en dingen uit hun lichaam zien komen. Vezels, pluisjes, kronkelende wormpjes, die door geen arts worden gezien.

In een poging zich voor te stellen hoe het is om met deze (waarschijnlijk psychosomatische) ziekte te leven vertelt de schrijfster over de nacht dat er een 'piepklein wit snorkeltje' uit haar enkel kroop. Een horzelmade, opgepikt tijdens een verblijf in Bolivia.

In het ziekenhuis wordt ze niet geloofd. 'Het onbegrip voelde nog afschuwelijker aan dan de worm zelf - te moeten leven in een wereld waarin dat ding bestond, terwijl anderen leefden in een wereld waarin het niet bestond.' Wat volgt, is een indrukwekkend essay over gekmakende jeuk en de vraag naar de voorwaarden voor medeleven. 'Is er wel sprake van empathie als je gelooft in het feit dat er leed is, maar niet in de bron daarvan?'

Jamison heeft geen antwoord. Ze gelooft in het lijden van de patiënten, maar niet in hun ziekte. In een schrijnende conclusie probeert ze zich tegenover een van hen te verantwoorden. 'Het kan niet anders dan dat hij zich door dit essay verraden zal voelen. Ik wil hem op het hart drukken dat ik hem heb gehoord. Dat ik geen oordeel vel. Maar dat kan ik niet. In plaats daarvan zeg ik daarom: ik denk dat hij kan genezen. Ik hoop het.'

Verontwaardiging

In haar studie van het 'vreemde, complexe niemandsland' van pijn, ziekte en medeleven waaiert Jamison breed uit. Ze schrijft over uitputtende ultramarathons, over de serie Girls ('Claustrofobisch en blasé.'), over een confronterend bezoek aan een gevangene met wie ze 'nooit in dezelfde ruimte' kan zijn, omdat een ruimte niet gelijk is 'voor iemand die ervoor heeft gekozen om er te zijn en iemand die er niet uit vrije wil is'.

Mijn favoriet was de beschouwing over een documentaire-reeks over drie jongens die ten onrechte veroordeeld worden voor de brute moord op drie andere jongens. Vlijmscherp analyseert Jamison het medeleven dat de film teweeg brengt: 'We houden van degene die we worden in reactie op onrecht. (...) Ik genoot niet van wat er gebeurde, maar ik genoot van wie ik was bij het kijken. Het toonde aan dat ik aanleg had voor empathie.'

De filmmakers ('curatoren van verontwaardiging') zorgen er met hun werk voor dat de jongens uiteindelijk vrij komen. Het publiek kan opgelucht adem halen, maar happy endings zijn aan de onvermoeibare vragensteller Jamison gelukkig niet besteed: 'We kunnen vragen: waar zijn die jongens naartoe gegaan nadat ze waren ontslagen uit de Varner Unit van het gevangenissysteem van Arkansas? We kunnen vragen: wie zitten er nog?'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden