PROFIEL

Les Nègres: altijd lastig

Actueler dan ooit: Jean Genets Les Nègres, over raciale vooroordelen en spanningen. Nu in twee gloednieuwe opvoeringen.

Die Neger, de versie van Johan Simons. Beeld Julian Röder

Op de achtergrond klinkt jazzy muziek terwijl de grote zaal van het Odéon-theater in Parijs langzaam maar zeker volstroomt. Buiten is het koud, binnen is er wijn en een hoop geroezemoes van het publiek dat zich opmaakt voor de voorstelling van Robert Wilson. De Amerikaanse theatermaker, befaamd om zijn hoog esthetische ensceneringen, is in Parijs een geziene gast. Maar een makkelijk avondje gaat dit niet worden, dat staat al vast.


De mensen die hun plaats innemen, zien links op het toneel de grote donkere man, die roerloos de zaal in kijkt. Met zijn ogen knippert hij nooit. Het voelt ongemakkelijk en het duurt en duurt - en dan barst het los, een voorstelling die evenzeer bruist als verontrust. Wilson brengt Les Nègres van Jean Genet. Altijd lastig.


Johan Simons weet er alles van. 'Ik dacht: laat ik moedig zijn', zegt hij met een lach in zijn stem over de telefoon. Toen festival de Wiener Festwochen hem vroeg Les Nègres te doen, zei hij ja. Er was meteen gedoe. Even voor de duidelijkheid: Simons, intendant van de Münchner Kammerspiele, is gefascineerd door Genet en het thema van dit stuk. Maar je kunt ervan uitgaan dat het er rondom een première tumultueus aan toegaat. Dat was bij de Parijse oeropvoering in 1959 het geval, en dit voorjaar in Wenen niet anders.

Discussieprogramma

Nog steeds raakt het aan allerlei politiek-raciale gevoeligheden; alleen de titel al roept controverse op. Daarnaast geldt het als ontoegankelijk, moeilijk te doorgronden materiaal, niet eenduidig samen te vatten; ook reden waarom het niet heel erg vaak wordt opgevoerd. Maar zie, ineens zijn er twee grote coproducties die langs de Europese podia toeren; Wilson reist later naar Antwerpen en Die Neger van Simons staat zondag en maandag in de Stadsschouwburg Amsterdam, voorafgegaan door een uitgebreid discussieprogramma. Het zwartepietendiscours in Nederland maakt het allemaal weer uiterst actueel, dit stuk-in-een-stuk over vooroordelen en clichés, internalisatie én de omverwerping ervan.


'Wat is dat dan, een zwarte? En vooral: welke kleur heeft zo iemand?', schrijft Jean Genet aan het begin van deze 'clownerie', zoals hij Les Nègres aanduidt. Vervolgens presenteert hij een groep zwarten die een lustmoord op een blanke vrouw 'naspeelt', en een groep blanke kolonialen (zwarten met witte maskers) die letterlijk vanaf een hogere positie het doen en laten van de negers daar beneden bespreekt en een straf bepaalt. Het is met veel zwier geschreven, een soort gedicht bijna, over de kleur zwart 'voor een wit publiek'. Mocht er onverhoopt géén blanke in de zaal zitten, dan, verordonneerde de auteur, moest er maar een van buiten worden gehaald; en mocht dat ook niet lukken, dan konden er witte maskers worden uitgedeeld; mocht men daarvoor bedanken, dan kon er nog aan een paspop worden gedacht.


Aldus kreeg de toeschouwer een belangrijke rol, op een eigenlijk grappige, vrolijke manier in een - qua raciale verhoudingen - grimmige tijd. Genet-vorsers wijzen er wel op dat de Fransman verder keek dan Europa, waar het kolonialisme hoogtij vierde, en ook de VS in het vizier had. En ja, waar in Parijs toneelschrijver Ionesco halverwege het stuk de zaal verliet, geschoffeerd als hij zich voelde als blanke, ging het in Amerika anders.

Les Négres van Jean Genet in de opvoering van Robert Wilson. Beeld Lucie Jansch

Verrassende hit

Robert Wilson (Waco, 1941) was als student bij een van de eerste opvoeringen van The Blacks in New York, waar het begin jaren zestig een verrassende off-Broadwayhit zou worden. Die ervaring werd wat hem betreft nooit meer geëvenaard, stelt hij in een toelichting in het programmaboekje. En toen directeur Luc Bondy van het l'Odéon Théâtre de l'Europe hem vroeg zijn tanden in Les Nègres te zetten, wist hij echt even niet wat daar nu van te denken. Wilson: 'Misschien was dat uiteindelijk wel de voornaamste reden om het te doen.'


Hij vroeg Dickie Landry, componist-saxofonist uit Louisiana, voor de muziek en presenteert een voorstelling zoals we die van hem kennen: superslick, gepolijst, nauwgezet uitgekiend licht, prachtige toneelbeeld, alles op zijn plaats. In dit geval: elke pas. Wilsons Les Nègres is een dans. Met voor op het toneel de zwarten in kleurrijk, over-de-top-avondtenue (zoals Genet het wenste) en op een verhoging boven hen de witten (idem). Het Parijse publiek: in meerderheid wit.


Maar een zorgeloze show is dit niet. Er broeit iets, er dreigt iets. Uiteraard.


'Keep the tension


Eyes wide open


Listen with your eyes


Keep smiling


You could drop the bomb anytime


and everyone would be dead


Everyone, careful about how the foot


touches the ground.'


Dat is wat Robert Wilson zijn acteurs voorhield tijdens een workshop dit voorjaar. Dat is wat je ervaart, kijkend naar zijn interpretatie van de 'clownerie': een oogstrelend tafereel met een nauwelijks verhulde explosiviteit, een situatie die zo maar kan ontvlammen, enigmatisch en rusteloos.


'Genet heeft me altijd geïnteresseerd', zegt Johan Simons (Heerjansdam, 1946). 'Die mix van heiligheid en criminaliteit. Een mens die uit de onderbuik van de maatschappij is gekropen en het tot een groot dichter schopt. Eén met principes die hij trouw blijft, iemand die door de jaren heen sympathiseert met organisaties als de PLO, Black Panthers, RAF.'

Robert Wilson in Milaan, 2 september 2014. Beeld afp

'Wat is kleur?'

Het is een levensverhaal dat tot de verbeelding spreekt. Jean Genet (Parijs, 1910 - Tanger, 1986) groeide op voor galg en rad, bij arme pleegouders. Hij stal, veelvuldig. Kwam terecht in een berucht heropvoedingsinstituut, 'een afgezonderde jongens- en mannenwereld, waarin perverse machtsverhoudingen regel waren'. Diende in het Vreemdelingenlegioen, deserteerde, zwierf rond, leefde van diefstal en prostitutie. Terug in Frankrijk begon hij in de gevangenis te schrijven, autobiografisch gekleurd, poëtisch werk over onder meer homoseksualiteit. Al snel gonsde het in de salons over het scabreuze talent van het mannetje met de karakteristieke boeventronie, keurige manieren en grote belezenheid. Zijn schrijfcarrière nam een hoge vlucht, geroemd werd hij om zijn vermogen 'de harde werkelijkheid te esthetiseren en in de kunst een betere wereld te ontwerpen'. Les Bonnes was zijn eerste (nu nog regelmatig gespeelde) toneelstuk. Genet raakte politiek steeds meer betrokken, en twaalf jaar later, in 1958, verscheen Les Nègres.

'Die Weissen, ja. We hebben heel even overwogen de voorstelling zo te noemen', zegt Simons. In Duitstalig gebied ontstond discussie over de vraag of het woord 'neger' maar beter niet meer kon worden gebruikt, de gemoederen liepen hoog op, ook vertaler/theatermaker Peter Stein mengde zich erin. Uiteindelijk bleef het Die Neger, mede door het betoog van Nobelprijswinnares Elfriede Jelinek dat een kunstwerk om politieke redenen veranderen een vorm van censuur is.

'Je moet dat ook niet doen', zegt Simons, tamelijk lakoniek over het gedoe. 'Jelinek zei het goed, vind ik: we moeten in de literatuur, in de kunst, dingen kunnen blijven zeggen en benoemen zoals we dat willen. Al is het ongemakkelijk, kunst mag onherbergzaam zijn.' Ook Stein had ooit met die commotie te maken: die wilde het stuk bij zijn Schaubühne door blanken laten vertolken, waar Genet zwarten voorschreef. Uiteindelijk ging Genet akkoord, wit publiek bleef voorwaarde. Bij Simons wordt gespeeld met maskers en schaduwen.

Simons: 'Kleur. Wat is kleur? Die vraag zit letterlijk in het stuk. Het gaat over het omgaan met clichés, het thematiseert de clichés. Anders dan in Duitsland is onze geschiedenis vaak ver weg. Nu hebben we de discussie over Zwarte Piet. Tot, zeg, zeven jaar geleden zag ik dat fenomeen niet als een koloniaal 'gegeven'. Maar als het andere mensen pijn doet, moet je er natuurlijk naar kijken. Wij zijn er feitelijk mee vergroeid en hebben tijd nodig om uit te zoeken hoe de lijn tussen traditie en schuld precies loopt.'

Het gaat Johan Simons daarbij om meer dan het puur raciale. Hij kijkt, samen met Genet, ook naar (in-)tolerantie en eigenheid, vooroordelen, groepsgedrag. 'Een voor mij ook belangrijke kwestie die ik met dit stuk wil aansnijden is: wat is identiteit? In het theater is dat misschien niet zo duidelijk. In film en op tv gaat het daar veel over, wordt het ook in beeld gebracht: kleed je je zo, dan hoor je daarbij. Even later kies je andere kleren, en dat brengt een andere identiteit.

'De identiteit is niet meer 'heel', die is gebroken. In de 21ste eeuw is de identiteit van de mens als een kristal op een keiharde ondergrond in stukken en stukjes uiteengevallen. En hoe hard we ook proberen die weer bij elkaar te rapen, er zijn stukjes weggesprongen, tussen de planken, onder de vloer geschoven, kwijt. Daar heeft Die Neger ook mee te maken: de zoektocht naar een identiteit die er niet meer is.'

Die Neger in regie van Johan Simons door Münchner Kammerspiele / DeutschesSchauSpielHausHamburg / Wiener Festwochen.
16 en 17/11 Stadsschouwburg Amsterdam (Nederl. boventiteld). ssba.nl

Les Nègres in regie van Robert Wilson; theatre-odeon.eu
25 t/m 28/1 in De Singel, Antwerpen; desingel.be

Discussie!

Op de dag dat Sinterklaas de stad binnentrekt, is in de Stadsschouwburg Amsterdam het debat Do The (White) Right Thing, over de toneelrepresentatie van 'zwarte rollen'. Genets Les Nègres is bedoeld als aanklacht tegen het kolonialisme. Dit weekeinde staat Die Neger, Johan Simons' versie, in de schouwburg. In het debat wordt het publiek verzocht stelling te nemen, en er zijn sprekers: Johan Simons, Ellen Hammer (dramaturg Robert Wilson), Topher Campbell (Red Room Theatre Company uit Londen), Clayde Menso (Amsterdams Fonds voor de Kunst), Raymi Sambo (acteur). 16/11, 15 uur. ssba.nl

Jean Genet Beeld ANP
Les Négres van Jean Genet in de opvoering van Robert Wilson. Beeld Lucie Jansch
Les Négres van Jean Genet in de opvoering van Robert Wilson. Beeld Lucie Jansch
Die Neger, de versie van Johan Simons. Beeld Julian Röder
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.