LEREN VAN DE GESCHIEDENIS

ALS HET met de historische kennis van de Nederlanders droevig is gesteld, komt dat door de historici zelf. Zij zijn meesters in het wegrelativeren van de betekenis van hun vak, en kunnen overtuigend uitleggen dat de geschiedenis niets over de toekomst vertelt....

Van Rossem schrijft dat de geschiedenis zich nooit herhaalt, en dat het gebruik van historische analogieën daarom levensgevaarlijk is. In theorie is dat juist, maar het is typisch de opvatting van een 'pure' historicus die elk patroon in de geschiedenis ontkent. Strikt genomen wordt de wereld om ons heen dan totaal onbegrijpelijk. In de praktijk moeten mensen enige ordening aanbrengen, anders kunnen ze niet overleven.

In een eeuw die twee wereldoorlogen heeft gekend, ligt het voor de hand die met elkaar te vergelijken. Ga de Fransen eens vertellen dat de geschiedenis zich nooit herhaalt. Tussen 1870 en 1940 hebben zij de Duitsers drie keer te eten gehad.

Historische analogieën dringen zich op, of we dat nu leuk vinden of niet. Dat geldt zeker voor onze tijd, die na de val van de Muur ook wel als 'einde van de geschiedenis' is omschreven, en een eindeloze herhaling van hetzelfde dreigt te worden. Het heeft iets van Nietzsche's leer van de eeuwige wederkeer.

Keer op keer duiken er 'nieuwe Hitlers' op, die meteen de kop moet worden afgehakt. Hoe droevig het ook met onze historische kennis is gesteld, helemaal blanco zijn we niet. Het collectieve geheugen laat zich nooit helemaal uitwissen, en ten aanzien van enkele 'grote schurken' willen we dat ook niet.

De geschiedenis is een proces van eliminatie, en in uitzonderlijke gevallen - Hitler bijvoorbeeld - leren we hoe het niet moet. De Duitse dictator mag met recht onvergetelijk worden genoemd, en is daarom - tenzij er straks nóg grotere schurken opstaan - voor eeuwig onder ons. Dankzij Hitler hebben we enig houvast, dat in de negentiende eeuw door 'de dood van God' verloren was gegaan.

We hebben dan wel geen Almachtige meer die ons vanuit de hemel in de gaten houdt (de Schepper stond trouwens heel wat destructie toe), maar de angst voor rampen en aardse duivels (oorlog, kernwapens, 'nieuwe Hitlers') houdt de mensen redelijk bij de les.

Voorwaarde is wel dat het Kwaad, dat als een 'mythische constante' in talloze vermommingen door de menselijke geschiedenis heenspookt, bijtijds wordt herkend.

Daarbij zijn historische analogieën een hulpmiddel. Neem de oorlog in Bosnië. Moest het Westen daar ingrijpen? Wie 'Serajewo' zegt, en niet op de mammoetschool heeft gezeten, denkt onmiddellijk aan 1914, toen de grote Europese mogendheden na de aanslag op de Oostenrijkse troonopvolger in de Eerste Wereldoorlog verstrikt raakten. Sindsdien staat de Balkan voor 'oppassen' en 'liever niet'.

Maar in 1992 werd 'Sarajevo' (let op de veranderde spelling) ook als een schandvlek voor het Westen gezien. De analogie met 'München 1938' drong zich op. Dat was niet alleen omdat het Westen in de opdeling van Bosnië berustte, zoals het in 1938 in ruil voor vrede Tsjechoslowakije aan Hitler uitleverde, maar ook omdat een jaar eerder de agressor Saddam Hoessein juist wél in z'n hol was teruggedreven. De Golfoorlog was gestart met verwijzingen naar 'München', 'de Arabische Bismarck' (1990 was het jaar van de Duitse eenwording) en 'biologische en chemische wapens' (tijdens Saddams raketaanvallen hielden Israëli's zich in hun badkamers schuil met gasmaskers op).

Ondanks al die onheilspellende associaties bleef het interventionisme van het Westen beperkt. In tegenstelling tot Hitler overleefde Saddam de oorlog, op de Balkan werd in eerste instantie slechts 'humanitair' geïntervenieerd.

Wat zegt dit nu over historische analogieën? Naar mijn idee kunnen ze alleen misleiden als slechts één analogie wordt gebruikt. De geschiedenis is echter dermate rijk, dat het niet moeilijk is zeer vele vaak tegenstrijdige analogieën te verzinnen. In het Westen, waar het vrije woord regeert, is dat bij elke internationale crisis een sport. In het geval Bosnië leidde de analogie met 1914 tot niet-ingrijpen, die met 1938 tot wel-ingrijpen. Dat verwarrende gegeven dwong beleidsmakers de kwestie-Joegoslavië, die ze eerst schromelijk hadden onderschat, op zijn eigentijdse merites te beoordelen. Het verleden woog wel mee, maar werd steeds minder bepalend. Na het Dayton-akkoord dringt zich zelfs de conclusie op dat Amerika Europa altijd, net als in 1917 en 1944, te hulp schiet.

Hoe dan ook, een constante in elke crisis na 1945 was de 'München-analogie', waar het Westen Hitler de vrije hand zou hebben gegeven. Volgens mij is dat een hedendaagse mythe, die niet genoeg kan worden doorgeprikt. In 1938 waren de wonden van de Eerste Wereldoorlog nog vers. Het Westen wilde herhaling voorkomen. In München werd van de geschiedenis geleerd en kreeg Hitler zijn laatste kans tot een gerespecteerd staatsman uit te groeien. Dat hij die kans niet heeft gegrepen, valt het Westen niet te verwijten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.