Lenteloos voorjaar toont het leven van tiener tijdens oorlog

In haar meisjesdagboek toont Hanny Michaelis zich stoer, scherpzinnig en tegelijk onzeker. Maar een keuze van 2.000 pagina's is wat veel van het goede.

Boekenbal in de Stadsschouwburg, Amsterdam, 1952. Gerard Reve (Simon van het Reve) met sigaret en Hanny Michaelis. Beeld Hollandse Hoogte

Het is het lot van exen van beroemdheden: zij gaan de geschiedenis in als 'geliefde van'. Dichteres Hanny Michaelis werd bekend als de vrouw met wie Gerard van het Reve in de jaren vijftig getrouwd was, toen hij nog hetero was (maar zij en hij wisten beter). Hun geschiedenis komt uitgebreid aan bod in deel 1 van de Reve-biografie van Nop Maas. Maar Hanny Michaelis verdient het om herinnerd te worden om haar oeuvre: bondige gedichten over eenzaamheid en verlies, helder, scherp, nooit larmoyant.

Die toon had ze al als 17-jarige, blijkt uit haar dagboek. Daarin is een wijsneus aan het woord uit de vijfde en zesde klas gymnasium, met flinke oordelen over leraren, jongens, moffen en NSB'ers, over beschaving en platheid, literatuur en muziek. Een 'bakvis' die onzeker is over haar uiterlijk en gedrag en dat maskeert met humor. Een joods meisje uit de gedoemde Amsterdamse Rivierenbuurt, waar vele Joden werden weggevoerd - ook de ouders van Hanny.

Hanny Michaelis
Lenteloos voorjaar - Oorlogsdagboek
1940-1941
Non-fictie
Bezorgd door Nop Maas, Van Oorschot
944 pagina's; € 34,99

Hanny toont voor haar leeftijd een verbluffend inzicht in menselijk gedrag. Er viel ook veel te observeren; iedereen stond onder druk. Ze ontleedt meedogenloos de inertie en het fatalisme van haar vader, de angsten en vooroordelen van haar moeder, de moed of de lafheid van de leraren en leerlingen op het Vossius Gymnasium, waar in 1941 alle Joodse leraren moesten verdwijnen. Hanny demonstreerde ertegen, met een minderheid van de leerlingen.

Uren per dag besteedde ze aan haar dagboek. Na haar overlijden in 2007 werden in haar nalatenschap stapels schriften gevonden, waarvan nu twee delen die de periode 1940-1945 beslaan worden uitgegeven; bijna tweeduizend pagina's. Toch is dit slechts 'een keuze' uit het materiaal. Wat bezorger Nop Maas wegliet en waarom verantwoordt hij niet.

Is het de hoge kwaliteit van haar werk die deze uitgave rechtvaardigt? Of het literair-historisch belang? Is dit een opmaat tot een biografie? Maas spreekt zich er niet over uit in zijn uitvoerige inleiding. Hij geeft behulpzaam uitleg in noten. Maar over een hoofdpersoon, de blonde, blauwogige klasgenoot Eldert Willems op wie Hanny hopeloos verliefd is, lezen we niets. Honderden pagina's pent ze vol - 'Lacht hij naar me?', 'Wat kijkt hij kil!' - over deze onpeilbare 'vlam'. Is hij dezelfde als de latere filosoof Eldert Willems, die eind jaren zeventig in opspraak kwam omdat hij promoveerde op zijn eigen gedichten?

Omslag van het boek

Voor de volhouder valt er veel te genieten. Het is de stoere, scherpzinnige en tegelijk onzekere toon die dit dagboek draagt. Wij weten welk onheil haar boven het hoofd hangt - haar ouders zouden worden vergast in Sobibor - , zij niet. Zij is een onsterfelijke adolescent. Vaak heeft ze 'een pestbui', en niet alleen vanwege de oorlog. Eigenlijk schrijft ze daar weinig over. Het zijn de bemoeizuchtige ouders, verraderlijke rivalen en trouweloze vriendinnen die haar bezighouden. Ze krijgt een tweede geheime liefde, haar leraar Nederlands, de dichter D.A.M. Binnendijk. Het lijkt wel of hij zijn lessen over poëzie alleen tot háár richt.

Door dit dagboek, schrijft ze, kikkert ze steeds weer op, en door het schrijven van gedichten; aan haar talent voor dichten twijfelt ze nooit. Soms wil ze haar schriften 'in de vuilnisbak smijten'. Ze doet het niet, 'omdat ik de zorgvuldig afgesabbelde cliché-philosophie, die ik erin heb vergaard, in mijn hart toch maar wat interessant vind.' Die tegenstrijdigheden in één zin, die zelfspot, dat is Hanny Michaelis ten voeten uit.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.