LENNY BRUCE

Homo's, joden, negers, seks, religie, de paus - geen onderwerp was veilig voor de verbeten grappen van Lenny Bruce. Dertig jaar na zijn dood lijkt de grootste onder de standup-comedians haast vergeten - tot ergernis van toneelschrijver Johan Timmers, die met 'Lenny B.' eer betoont aan het turbulente leven van...

DE MAN vertelt dat hij celibatair leeft. De vrouw wil weten waarom hij het met niemand doet. 'Ik wil er niet over praten.' Daar heeft de vrouw nog nooit van gehoord, van een man die het met niemand doet. 'Ik héb het wel gedaan, maar al jaren niet meer.' Vertel nou maar, zegt de vrouw, ik hoor graag over de problemen van anderen.

'Goed dan, het komt door hoe ik gebouwd ben. Ik ben abnormaal groot.' Zó groot? Maak je een grap? 'In 1947 heb ik voor het laatst iets met een vrouw gehad.' En hoe reageerde die vrouw? 'Die ligt sindsdien in het ziekenhuis.' Ben je haar dan nooit gaan opzoeken? 'Ze zouden me vermoorden. Haar broer is nog steeds naar me op zoek.' (Uit de autobiografie van Lenny Bruce.)

Het is begin jaren zestig in het na-oorlogse, puriteinse Amerika en Lenny Bruce, de godfather van de stand-up comedians, bevindt zich op de toppen van zijn roem. Hij weet op 4 februari 1961, als een zware sneeuwstorm New York teistert, Carnegie Hall tot de laatste plaats vol te krijgen. In 1963 verschijnt zijn autobiografie, How to talk dirty and influence people. En drie jaar later, na eindeloze processen wegens overtreding van de Wet op de Openbare Zedelijkheid, wordt hij dood aangetroffen op de vloer van een toilet. Gestorven aan een overdosis heroïne.

Sick comic wordt hij genoemd, vanwege zijn keiharde grappen over seks, joden, negers, drugs, homo's, politiek, het gezin, het huwelijk, religie en de paus. Bruce zegt waar het op staat en spreekt de taal van de straat. Vrouwen zijn chicks en tits 'nd ass, hij heeft het over fucking en cocksuckers en spreekt de paus in een imaginair telefoongesprek aan met Hello Johnny, what's shakin', baby? Hij schopt tegen vastgeroeste normen en waarden, tegen de hypocrisie die hij in alle uithoeken van de samenleving ontwaart en zegt hardop wat de meesten alleen in het geniep durven te denken.

Ruim dertig jaar na zijn dood wordt de geest van Lenny Bruce dit weekeinde kortstondig tot leven gewekt. Op het Festival van het Ongespeelde Stuk in Theater Bellevue in Amsterdam spelen zondag twee acteurs het stuk Lenny B. van Johan Timmers, programmamaker bij de VPRO, theaterwetenschapper en hardcore-fan van Bruce. De opzet van het festival, dat beoogt nog niet opgevoerde stukken onder de aandacht te brengen, is bescheiden. De twee acteurs spélen Lenny B. niet echt, ze lezen het voor. Die aanpak is kenmerkend voor de invloed van Lenny Bruce in Nederland: hij was en is geestelijk voedsel voor een kleine groep fijnproevers.

'Toen ik zeventien was heb ik in het filmhuis Lenny van Bob Fosse gezien, waarin Dustin Hoffman Bruce speelt. Sindsdien heeft de figuur me nooit meer losgelaten', zegt Johan Timmers, nu 36 jaar. 'Bruce was een romantische held voor me. Hij vocht een eenmansguerrilla tegen de moraal van zijn land. Hij was volstrekt onaangepast, zocht altijd de grenzen van het toelaatbare op. En ging geregeld over die grenzen heen.' Over het zoeken naar, en het overschrijden van maatschappelijke grenzen gaat Timmers' Lenny B., en over de consequenties die dat heeft voor de hoofdpersoon: isolement, justitiële vervolging, eenzaamheid.

'Veel kwesties die Bruce aan de orde stelde, zijn nog steeds actueel', zegt Timmers. 'Zo schopte Bruce tegen de taboes op seksualiteit. Hij wilde niet begrijpen waarom seks zo verwerpelijk was en het praten over seks als obsceen werd beschouwd. Ik vraag me ook nog wel eens af waarom de softste porno pas vanaf 11 uur 's avonds op televisie mag worden uitgezonden, en waarom om 7 uur al het eerste hoofd van een romp wordt gerukt.'

Bruce in How to talk Dirty: 'Als ik die chick met blauwe ogen tegenkom, die pink-nippled, sweet high-ass from Oklahoma, dan ga ik kijken en ik roep al m'n vrienden erbij. Maar in onze maatschappij is het: ''Gauw de rolgordijnen naar beneden en twee dollar vragen om binnen te komen.'' (. . .) Als ik een walgelijke show doe - over het eten van varkensvlees - is dat niet obsceen. Hoewel jullie joden en vegetariërs en moslims will bitch your asses off, is het als Amerikaan mijn goed recht om over varkensvlees te praten, om het te verheerlijken, naar de synagoge te rennen en te schreeuwen: ''Hier is varkensvlees! Kom es kijken, rabbi''.'

Bruce wordt in 1925 geboren als Alfred Leonard Schneider, de zoon van een joods immigrantenpaar. Zijn ouders scheiden in 1933, en Lenny groeit afwisselend op bij zijn vader in Bellmore en zijn moeder, die in New York is gaan wonen. Hij heeft geen vriendjes en droomt ervan weg te kunnen lopen. Een keer heeft hij de collectebus voor het Rode Kruis op school leeggehaald. De zaak komt aan het licht en z'n vader toont zich voornamelijk verbaasd: 'Hoe kan mijn zoon nou stelen. Hij hoeft maar te kikken en hij kan het krijgen, zelfs als ik m'n sigaretten ervoor moet opofferen.' En Bruce schrijft: 'Hij ging zitten en begon met me te praten. Het was moeilijk om antwoord te geven, omdat hij bovenop m'n borstkas zat.'

Op zijn veertiende wordt hij door zijn moeder in New York meegenomen naar een striptent, een van zijn eerste kennismakingen met de show business. Vanaf z'n zeventiende dient hij als marinier. Tegen het einde van de oorlog, in 1945, als hij het leven aan boord zat is, weet hij ontslag te krijgen door homoseksualiteit te veinzen. Als komiek beproeft hij zijn geluk met weinig succes bij talentenjachten op Broadway.

Zijn moeder loodst hem opnieuw de striptenten binnen, waar hij aanvankelijk de opeenvolgende acts met flauwe grappen en imitaties aan elkaar praat. Avond aan avond doet hij er ervaring op, ontwikkelt zijn improvisatietalent, leert het publiek te bespelen en ontdekt hoe hij het effectief kan shockeren. Op een avond komt hij na een stripact spiernaakt het podium op, en het publiek wordt muisstil: 'Wat zitten jullie nou te kijken', vraagt Bruce. 'De hele avond zien jullie naakte lijven, wat is er bijzonder aan dat ik naakt ben?'

Dat optreden maakt hem legendarisch. Hij begint te toeren langs de clubs in de grote Amerikaanse steden, waar hij verzeild raakt in kringen van jazzmuzikanten. Hij slikt uppers en downers, zuipt, rookt marihuana en raakt aan de heroïne. Dat alles staat een voorspoedig verloop van zijn carrière niet in de weg. In 1959 keert hij als een ster terug in New York.

'Gisteren heb ik een fout gemaakt. . . en om het goed te maken met jullie. . . I think I'm gonna piss on you', is de openingszin van een van Bruce' shows. Heel wat komieken na hem nemen de grap over, meestal zonder bronvermelding (vorige week nog openden drummer Joey Baron en gitarist Bill Frisell er hun optreden in het Amsterdamse Bimhuis mee). Met een mengeling van Publikumsbeschimpfung en geestige zinswendingen, doorspekt met jiddische woorden, weet hij de toeschouwers voor zich in te nemen - en anderen tegen zich in het harnas te jagen.

'Bruce zei altijd dat we leven in een what-should-be- cultuur, terwijl hij een what-is-cultuur voorstond', zegt Johan Timmers. 'Bijna iedereen kruipt wel eens achter het stuur met een slok op. Maar als Marco Bakker dat doet en een ongeluk veroorzaakt, staat iedereen klaar om hem te veroordelen. Die dubbele moraal pakte Bruce aan.' Zoals hij - nog een van zijn favoriete onderwerpen - de besmuikte stilte rond syfilis doorbreekt en zich hardop verbaast hoe iemand de clap liever verzwijgt voor zijn sekspartner en die besmet, dan over de kwaal te praten en er wat aan te laten doen.

Een politieman in San Francisco die in 1962 getuigt in een proces tegen Lenny Bruce wegens overtreding van de Wet op de Openbare Zedelijkheid: 'Ik sprak met mr. Bruce toen we hem vanuit de Jazz Workshop meenamen naar de surveillancewagen. Ik vroeg: ''Waarom heeft u toch de behoefte het woord cocksucker te gebruiken om het publiek te vermaken?'' Mr. Bruce' antwoord was: ''Nou, er lopen hier heel wat pikzuigers rond, niet waar? Wat is er verkeerd aan om over hen te praten?''

Bruce bijt zich vast in de processen. Hij schept er genoegen in zijn terminologie-van-de-straat te horen uit de monden van aanklagers, rechters en getuigen. Ook zijn optredens staan, lang niet altijd tot genoegen van zijn publiek, meer en meer in het teken van rechtszaken.

Steeds verbetener stort hij zich in de strijd met de gevestigde orde. Hij verschanst zich ook, almaar zuipend en spuitend, in zijn huis op Hollywood Boulevard. Hij wordt dik en traag en verschijnt vaak stomdronken op het podium. De intiemste zaken bespreekt hij met zijn publiek, dat hem door zijn dubbele tong lang niet altijd verstaat.

Nu en dan weet hij de Amerikanen nog te schokken, bijvoorbeeld na de moord op president Kennedy in Dallas. Life Magazine schreef dat Jackie wegrende van haar dodelijk gewonde man om hulp te gaan halen. 'Bullshit', zegt Bruce. 'She just wanted to get the hell out.'

'Bruce was bij leven alleen bij een kleine incrowd in Nederland bekend', zegt Frits Lambrechts, die zeven jaar na de fatale overdosis van de sick comic in 1975 voor de KRO-radio met andere acteurs door Jaques Klöters vertaalde teksten voordroeg. 'Hier had hij geen al te grote invloed. Zijn aanpak stimuleerde ons om hier de boel open te gooien. Maar anders dan Amerika is Nederland in de jaren zestig en zeventig heel snel veranderd. Bruce bleef met goeie redenen ageren tegen politici en religieuze leiders. Maar bij ons worden politici al gauw karikaturen van zichzelf. Daar hoeven cabaretiers niets aan bij te dragen.'

De reacties op het KRO-hoorspel, dat met publiek werd opgenomen in Paradiso, Amsterdam, waren overeenkomstig de veranderde tijdgeest, herinnert Marnix Kappers zich, een van de andere deelnemende acteurs. 'Alle taboes waren al doorbroken, dus reageerde het publiek geenszins geschokt, maar voornamelijk hilarisch.'

En weer twintig jaar later? Heeft Lenny Bruce nog betekenis voor de huidige generatie stand-up comedians? Owen Schumacher (30) van de Comedy Train in Amsterdam: 'De meesten kennen Bruce alleen van naam, zonder veel over zijn werk te weten. Hij is de Che Guevara van de comedy geworden.'

Lenny B. van Johan Timmers, zondagmiddag 14 uur op het Festival van het Ongespeelde Stuk in Theater Bellevue, Amsterdam.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden