Lekkere mix uit onbekend Dresden

Hoogwaardige expositie die een niet zo bekende periode ontsluit.

De ruïnes van de Kreuzkirche in Dresden (1765) van Bernardo Bellotto. Beeld Elke Estel / Hans-Peter Klut

Voor het bombardement op Dresden was er het bombardement van Dresden. Dat vond plaats in 1760, tijdens de Zevenjarige Oorlog. De Italiaanse schilder Bernardo Bellotto, die in Dresden verbleef, maakte er een schilderij van: De ruïnes van de Kreuzkirche in Dresden (1765). Die titel dekt de lading. Wat het toont, is dit: de Kreuzkirche, totaal verwoest, slechts het middenschip nog overeind. Daarvoor: een berg stenen waarop de Dresdeners manmoedig aan de heropbouw zijn begonnen. Het schilderij lijkt een markeerpunt en dat is het ook; het vertegenwoordigt het einde van een glorietijd. Op 'Het Geheim van Dresden', een tentoonstelling in het Groninger Museum met werk uit de verbouwde Gemäldegalerie Alte Meister in Dresden, hangt het terecht in de laatste zaal.

Deze tentoonstelling mag er zijn. Hoogwaardig van samenstelling, mooi van vormgeving. Sommige collectie-op-reis-exposities ogen gemakzuchtig, deze niet. Ook prijzenswaardig: de periode die zij ontsluit, eentje die hier niet zo bekend is: Saksen in de 18de eeuw, en wel de hofcultuur rond keurvorsten August de Sterke en August III. Vergeet de annexatie door Napoleon, die de collectie ongemoeid liet; vergeet het bombardement op Dresden tijdens de Tweede Wereldoorlog en de confiscatie van de collectie door het Rode Leger. Vergeet ook de in termen van propaganda geniale geste waarmee de Sovjet-Unie vervolgens die hele collectie aan de Duitsers teruggaf - op de tentoonstelling in Groningen zijn het de smaak en het verzamelbeleid van de twee Augusten waar het om draait.

Die van August III (1696-1763) vooral. Onder hem beleefde Saksen een bloeiperiode. De boekdrukkunst floreerde, het porselein ging sky high, Dresden groeide uit tot artistiek centrum. Klassiek is het verhaal van de opera die August liet bouwen waarvan de kosten zo opliepen dat hij al zijn Italiaanse zangers moest ontslaan; een fanatiek verzamelaar van beeldende kunst was hij ook. Hij had agenten in onder andere Amsterdam, Hamburg, Leipzig, Madrid en Venetië; zagen ze een must have, dan sloegen ze toe. In 1746 nam August honderd werken over uit de collectie van de schier bankroete Francesco III d'Este, Hertog van Modena. Een fraai succesje. Toen de schilderijen in Dresden arriveerden, ontbraken de lijsten. Dat was minder. Maar de reputatie van Dresden als dé kunststad was gevestigd. 'De koninklijke galerie der schilderijen' [...], schreef de Duitse archeoloog Johann Joachim Winckelmann een decennium later, 'bevat zonder twijfel een schat van werken van de grootste meesters die wellicht alle galerieën in de wereld overtreft.'

Portret van een dame in het wit van Titiaan. Beeld Elke Estel / Hans-Peter Klut
Man met bontmuts en de rechter wijsvinger geheven (1755) van Pietro Antonio Graf Rotari Beeld Gemäldegalerie Alte Meister, Staatliche Kunstsammlungen Dresden

De notabele of geleerde die indertijd naar Dresden afreisde - wat kreeg die te zien? Een typische vorstencollectie, eentje die was opgebouwd rond dezelfde namen als die in Versailles of Sint-Petersburg: Rafaël, Michelangelo, Giorgione; Rembrandt en Wouwerman; Lorrain. Ribera. Verder: veel veduten: realistische stadsgezichten en ruïnes. Dingen die er stuk en oud uitzagen - dat vond men leuk. Stond er voor die oude dingen een uitgemergelde koe - helemaal top. August III hield ook wel van een beetje drama, soms lijkt het of-ie zijn aankopen erop uitkoos. Tot die vermaledijde Zevenjarige Oorlog uitbrak en de Pruisen zijn Saksische rijk vermorzelden.

Dat is de geschiedenis; nu de expositie. Die is vormgegeven door Maarten Spruyt en Tsur Reshef, en wel op een manier die, in de woorden van Groninger Museum-directeur Andreas Blühm, de bezoeker het idee moet geven dat hij zich in de Gemäldegalerie bevindt. Derhalve decoreerde men de zalen met fragmenten uit de originele bouwtekeningen van het museum; een digitale fontein in de ovale openingszaal, trompe-l'oeilnisjes naast de ingang, classicistische deurposten. Gaf me dat het gevoel dat ik in Dresden was? Nah, maar het oogt levendig, en de selectie komt zo goed tot z'n recht.

Die selectie is een lekkere mix van klassiekers en onbekend, goed werk. Rembrandts Ganymedes bijvoorbeeld, een verrukkelijke Titiaan (Portret van een dame in het wit); een geweldig duistere Ribera (De marteldood van de heilige Laurentius), Velázquez' christusridder die je zo vuil aankijkt dat het museum geen 'hou afstand'-lijn had hoeven aanbrengen. In de categorie niet-bekend-wel-goed is Marco Ricci de moeite waard. Van hem hangt er een valleigezicht: wolk, brug, meer, frisjes onstuimig, Constable, maar dan een eeuw eerder. En dan is er voornoemde Bernardo Bellotto.

Hij was een neef van Canaletto, die u kent van z'n Venetiaanse stadsgezichten die je echt overal tegenkomt, en, zo oom zo neef, ook Bellotto schildert veduten. Hij maakte ze van Sint-Petersburg en Warschau, maar vooral van Dresden, waar ze werden gebruikt bij de wederopbouw van de stad na de bombardementen; in Groningen hangt een mooi exemplaar uit 1747. Een zonnige namiddag, licht waarin alles mooi lijkt, bootjes op de Elbe, scharrelaars op de oever, op de achtergrond de Augustbrug en Frauenkirche. De Kreuzkirche staat er ook op. De spits een streep door de horizon. Nog wel.

Naar Dresden...in 2018

Het Geheim van Dresden toont slechts een selectie van wat de Gemäldegalerie te bieden heeft. Zo ontbreekt de Sixtijnse Madonna, maar die lijkt haar reputatie vooral te danken te hebben aan die twee peinzende engeltjes op de plint; zoetsappig poppentheater, c'est tout. Waarvoor men wel afreist: Dürer, Cranach, Holbein, Giorgione, Boticelli, Friedrich, ach, waarvoor reist men eigenlijk niet af naar Dresden? In 2018 welteverstaan. Als het gerenoveerde museum heropent.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden