BoekrecensieMathilde – Het land van de anderen

Leïla Slimani legt Marokko’s pijnlijke verleden bloot in een ambitieuze roman vol mededogen ★★★★☆

In een ambitieuze, veelstemmige roman beschrijft Leïla Slimani de pijnlijke ontstaansgeschiedenis van het moderne Marokko. En laat iedereen in zijn waarde.

Beeld Max Kisman

Ze is intelligent en nergens bang voor, betoverend mooi en gedreven, ‘radicaal en oprecht’, zoals ze zelf zegt, in haar schrijven. En sinds de bekroning van haar tweede roman met de prestigieuze Prix Goncourt is Leïla Slimani (1981) wereldberoemd én coverwaardig. Niet vaak siert een schrijfster de voorkant van de Franse Elle. Zij wel, in januari 2017: ‘Leïla Slimani superstar’.

Het is dan tweeënhalf jaar na de verschijning van haar rauwe debuut, Dans le jardin de l’ogre (In de tuin van het beest) en twee maanden na de prijsuitreiking voor Chanson douce (dat in Nederland onlangs opnieuw uitkwam onder een nieuwe titel, De perfecte oppas). Het is een roman als een Hitchcock-film, over een ogenschijnlijk volmaakte nounou, een oppas, die het gezin waarvoor ze werkt compleet afhankelijk van zich maakt. Er zijn wereldwijd miljoenen exemplaren van verkocht. De Angelsaksische pers is dol op haar. In Amerika duidt men het boek als ‘your worst nightmare’ en de Financial Times noemt Slimani de verpersoonlijking van de Franse vrouwelijkheid.

Vrouw met een missie

Vrouwelijk en fotogeniek: het zijn kwaliteiten die haar alleen maar goed uitkomen, laat ze weten in een interview met radiozender France Inter. Slimani is een vrouw met een missie. Voor de uitnodiging van president Emmanuel Macron om zijn minister van Cultuur te worden bedankt ze vriendelijk. Wél wordt ze zijn persoonlijke ambassadeur voor de francofonie, het Franstalige deel van de wereld, wat haar niet belet om Macron in de krant fel aan te vallen om een uitspraak over illegalen in Frankrijk. Als Catherine Deneuve en andere vrouwen in een opiniestuk stellen dat de #MeToo-discussie is ontaard in een heksenjacht op mannen, reageert Slimani met een ingezonden brief in Libération onder de kop ‘Un porc, tu nais?’ (Word je als varken geboren?). Een mooie verwijzing naar het ‘tot vrouw worden gemaakt’ van Simone de Beauvoir en naar ‘balance ton porc’, zoals #MeToo in Frankrijk wordt genoemd, maar ook een woordspeling: tu nais, ‘je wordt geboren’, spreek je net zo uit als tu n’es (pas): ‘je bent niet’. Nee, ze is niet tegen hoffelijkheid, maar wel vóór het recht om veilig over straat te kunnen, óók in een minirok. En niet alleen in Europa, maar overal, om te beginnen in de Maghreb, in Marokko, waar ze vandaan komt en tot haar 18de heeft gewoond.

Slimani weet waarover ze het heeft. Voor haar interviewbundel Seks en leugens (2018) sprak ze met Marokkaanse vrouwen over de nog altijd geldende dubbele seksuele moraal in hun land. Het ligt voor 2 euro in de boekhandel in Marokko. Ze zag af van de auteursrechten.

Haar openlijke feministische strijd nemen de conservatieven in Marokko haar niet in dank af. Maar Leïla Slimani, die geweldig met media kan omgaan en zich altijd nauwkeurig weet uit te drukken, heeft het progressieve deel van de wereld om haar vinger gewonden.

Marokkaanse geschiedenis

En dus werd er uitgezien naar haar nieuwe roman, Mathilde, deel één van de trilogie Het land van de anderen, die is geïnspireerd op Slimani’s familiegeschiedenis. Wie De perfecte oppas kent, zal haar trilogie willen lezen, zal willen weten waar deze powervrouw met de zachtmoedige, elfachtige verschijning vandaan komt en hoe ze is geworden wie ze nu is. Niet alleen daarom is deze roman interessant. Er bestaat ook relatief weinig literatuur over het onderwerp ervan: de ontstaansgeschiedenis van het moderne Marokko, dat tot 1956 een protectoraat van Frankrijk was. Een koloniale geschiedenis die tot op de dag van vandaag doorwerkt, zoals Slimani wil laten zien in de volgende delen, die respectievelijk gaan over de decennia 1960 tot 1970 en 2005 tot 2015.

Het is een enorm project in vergelijking met haar eerdere romans, die zich voornamelijk in hedendaags Parijs afspelen en draaien om enkele personages. In Mathilde is elk deel weliswaar gefocust op één hoofdpersoon, maar voert de auteur een hele reeks personages op en wisselt het vertelperspectief. Er ontstaat een mengelmoes aan stemmen, waardoor de structuur van het boek een weerspiegeling is van het verwarrende, gewelddadige tijdperk dat de Marokkanen doormaken. Met al die personages en zo’n tot de verbeelding sprekende omgeving geeft Slimani, wier eerdere romans zich kenmerken door een sobere stijl, zichzelf de ruimte. Toch staat er geen woord te veel, haar stijl blijft in dienst van het verhaal.

Hoofdpersoon Mathilde is geïnspireerd op Slimani’s grootmoeder. Een stevige, eigenwijze Elzasser vrouw, eigenlijk nog een meisje wanneer ze aankomt in Marokko, pas getrouwd met de knappe Marokkaanse Amine, die als commandant in het Franse leger heeft gediend en in haar dorp was gelegerd. De aankomst in het Marokko van 1947 valt haar niet mee. Behalve het verzengende klimaat, de afgelegen plek nabij Meknès waar Amine zijn land heeft en het donkere, schamele bouwsel waarin ze gaan wonen, is er de cultuurschok. Vrouwen sloven zich af en leven binnenshuis. Haar man bepaalt vanaf nu wat ze wel en niet kan doen, wat fatsoenlijk is. Hij werkt hard, is opeens streng en serieus. Als lezer begrijp je de teleurstelling van Mathilde. Maar Slimani laat iedereen in zijn waarde. En zo begrijp je ook het ongemak van de op haar grootvader gebaseerde Amine, die zit opgescheept met een lieve maar geëmancipeerde westerse vrouw, afkomstig uit het land van de bezetters die hem en zijn volk vernederen.

Beeld Max Kisman

Een systeem van onderdrukking

Deze roman is meer dan het avontuur van een witte vrouw op het Marokkaanse platteland van de jaren vijftig. Net als in haar andere werk, van romans tot media-optredens en ingezonden stukken, maakt Slimani een systeem van onderdrukking zichtbaar. Fransen staan in hoger aanzien dan Marokkanen, mannen regeren als minidictators over hun moeders, zussen en echtgenotes, die helemaal niets te vertellen hebben. Maar er is verandering op til. Aïcha, het dochtertje van Mathilde en Amine, gaat naar school en is daar een van de beste leerlingen. In de laatste, vooruitwijzende scène kijkt de 9-jarige vanaf het dak van haar huis naar de vuurzee op de heuvel ertegenover, waar bezittingen van kolonisten in brand zijn gestoken.

Over die branden, de aanslagen en de sfeer die steeds grimmiger wordt, legt de auteur niet veel uit. Dat versterkt het gevoel dat de omwenteling die zich voltrekt aan gewone, weinig politiek bewuste mensen voorbijgaat. Ze ploeteren verder in de marge van de grote geschiedenis, zo goed en zo kwaad als het gaat. Het mededogen waarmee Slimani dat geploeter beschrijft, maakt Mathilde een des te menselijker boek.  

Beeld Nieuw Amsterdam

Leïla Slimani: Mathilde – Het land van de anderen. Uit het Frans vertaald door Gertrud MaesNieuw Amsterdam; 318 pagina’s; € 22,99.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden