De Volkskrant LeesclubLeeswijzer

Leeswijzer over Kruispunt, het nieuwe boek dat we lezen in de Volkskrant Leesclub

Het boek dat we deze maand lezen in de Volkskrant Leesclub is Kruispunt van Jonathan Franzen. Dit is de leeswijzer van leesclubbegeleider en Volkskrantrecensent Hans Bouman. Meedoen? Word lid van onze Facebookgroep.

null Beeld Sophia Twigt
Beeld Sophia Twigt

Jonathan Franzen: Kruispunt.

Uit het Engels vertaald door Peter Abelsen. Prometheus; 572 pagina’s.

De Amerikaanse editie, Crossroads, verscheen bij Farrar, Strauss & Giroux, de Engelse bij HarperCollins. (Bij eventuele paginaverwijzingen in mijn Facebook-posts gebruik ik naast de Nederlandse vertaling de Amerikaanse editie.)

Zowel de Nederlandse als de Engelstalige edities zijn verkrijgbaar als e-book, de Engelstalige ook als audioboek.

Wie is Jonathan Franzen?

Jonathan Franzen werd op 17 augustus 1952 geboren in Western Springs, Illinois. Zijn grootvader was een immigrant uit Zweden. Franzen studeerde aan Swarthmore College, Pennsylvania, en studeerde twee jaar in Duitsland, in respectievelijk München en Berlijn. Hij werkte een aantal jaren als onderzoeksassistent aan de universiteit van Harvard en debuteerde in 1988 met de roman De 27ste stad (The 27th City), vier jaar later gevolgd door Schokgolven (Strong Motion) (in het Volkskrant-interview meldde ik abusievelijk dat dit boek niet was vertaald, mea culpa). In 2001 beleefde hij zijn internationale doorbraak met het alom geprezen De correcties (The Corrections), dat werd bekroond met onder meer de National Book Award. Ook zijn romans Vrijheid (Freedom, 2010) en Zuiverheid (Purity, 2015) ontvingen juichende kritieken. In 2010 verscheen Franzen – als eerste schrijver sinds Stephen King in 2000 – op het omslag cover van Time Magazine met als bijschrift ‘Great American Novelist’. Dat inspireerde sommige critici tot een tegenreactie. Naast fictie publiceerde Franzen een aantal non-fictieboeken, waaronder essaybundel How to Be Alone (2002), de ‘persoonlijke geschiedenis’ The Discomfort Zone (2006) en de essaybundel Farther Away (2013), waarin hij onder meer schrijft over zijn voorliefde voor vogels en zijn vriendschap met collega-auteur David Foster Wallace (1962-2008). In 2018 verscheen zijn essaybundel Het einde van het einde van de wereld (The End of the End of the World). Franzen woont in Santa Cruz, Californië, samen met zijn ‘spouse equivalent’ (hij haat het woord ‘partner’) Kathy Chetkovic.

Eerdere romans Franzen

Op zaterdag 2 oktober publiceerde de Volkskrant een interview met Franzen over Kruispunt/Crossroads: Lees het hier terug.

Wie geïnteresseerd is in Volkskrant-recensies en -interviews van/over eerdere romans van Jonathan Franzen kan die hier vinden:

Recensie overDe correcties/The Corrections

Recensie over Vrijheid/Freedom

Interview over Vrijheid/Freedom

Recensie over Zuiverheid/Purity

Kruispunt en de trilogie

Kruispunt (Crossroads) is aangekondigd als het eerste deel van een trilogie, met als overkoepelende titel Een sleutel tot alle mythologieën (A Key to All Mythologies). In deze trilogie wil Franzen zich verdiepen in de diverse ‘mythologieën’ waartoe mensen zich wenden (c.q. waaraan ze zich vastklampen) om hun bestaan zin en waarde te geven. In Kruispunt staat het christendom centraal, in de vervolgdelen zullen andere ‘mythologieën’ worden geëxploreerd. De totale trilogie zal ongeveer 50 jaar Amerikaanse geschiedenis beslaan, waarbij telkens tijdssprongen worden gemaakt: deel 2 zal in de jaren ‘90 spelen en deel 3 in wat tegen die tijd het heden (of het recente verleden) is.

Crossroads of Kruispunt?

Crossroads is de naam van de religieuze jeugdgroep die een belangrijke rol speelt in de roman. De groep is vernoemd naar de gelijknamige bluessong van Robert Johnson, later gecoverd door Cream. In de Nederlandse vertaling heeft de jeugdgroep zijn Engelse naam behouden, maar is bij de boektitel voor Kruispunt gekozen, vanwege de sterk christelijke lading van dit woord.

* Een van de vragen die tijdens de leesclub aan de orde kan komen: was het een goed idee de titel te vertalen?

Opbouw Kruispunt

Kruispunt bestaat uit twee delen: ‘Advent’ en ‘Pasen’. ‘Advent’ beslaat ongeveer twee-derde van het gehele boek en speelt (naast een aantal terugblikken) geheel op 23 december 1971. ‘Pasen’ speelt gedurende de Goede (of Stille) Week: de week voor Pasen 1972. Daarnaast zijn er twee korte (maar belangrijke) scènes die spelen op Aswoensdag 1972 en Paaszaterdag 1974.

* Het ligt voor de hand dat we ons in de leesclub zullen buigen over de betekenis die deze belangrijke dagen van de religieuze kalender hebben in de roman.

Plaats van handeling

Het deel ‘Advent’ is (op de terugblikken na) gesitueerd in de suburb New Prospect, niet ver van Chicago. Het deel ‘Pasen’ speelt voor een belangrijk deel in een Navajoreservaat in Arizona. De jeugdgroep Crossroads reist elk jaar in de week voor Pasen naar deze plek af, deels om klussen te verrichten voor de bewoners van het reservaat, deels ook voor hun ‘persoonlijke groei’. Door stevig te werken onder niet erg comfortabele omstandigheden groeien de groepsleden naar elkaar toe en leren ze zichzelf en elkaar beer kennen, zo is de gedachte. In het deel ‘Pasen’ zijn ook enkele vrij kort beschreven passages buiten de VS gesitueerd.

Personages

De vijf hoofdpersonen van de roman zijn de leden van het gezin Hildebrandt. Ze hebben afwisselend hun ‘eigen’ hoofdstukken. Die zijn geschreven in de derde persoon, maar de lezer krijgt uitvoerig de gelegenheid in de ziel van deze vijf personages te kijken.

Russ (47)

Russ (Russell) is de vader van het gezin. Hij is hulppredikant bij de First Reformed Church. Russ komt uit een geslacht van Mennonieten-predikanten, maar is later van kerkelijke richting veranderd. De Mennonieten (in Nederland doopsgezinden genoemd) danken hun naam aan de Fries Menno Simons, dus het lijkt aannemelijk dat de Hildebrandts Nederlandse voorouders hebben. Zoals al op de eerste bladzijden duidelijk wordt, gaat Russ gebukt onder een aantal vervelende ervaringen in het recente verleden. Via terugblikken komen we veel te weten over zijn vormende jaren.

Marion (50)

Marion is de moeder van het gezin Hildebrandt. Zij stelt zich strikt solidair op met haar man in de conflicten die Russ heeft met bepaalde personen binnen de kerk en de jeugdgroep. Over de vraag of die solidariteit wederzijds is zullen we ongetwijfeld met elkaar te spreken komen. Ook van Marion krijgen we een uitvoerige ‘backstory’. Zij heeft rond haar twintigste een diepe crisis doorgemaakt, is katholiek geworden en later, toen ze Russ had leren kennen, protestants.

Clem (20)

Als het boek begint is Clem sinds een halfjaar het ouderlijk huis uit. Hij is gaan studeren, maar die studie heeft ernstig te lijden onder de relatie met zijn nieuwe vriendinnetje, Sharon. Als Russ met zijn studie stopt is er de kans dat hij wordt opgeroepen voor Vietnam. Anders dan zijn vader heeft Clem niets met religie. Hij en zijn zus Becky hebben van oudsher een hechte vertrouwensband.

Becky (18)

Becky (Rebecca) is het prototype van het ‘populaire meisje’. Ze is knap en is zeer gecharmeerd van van de begeerde Tanner Evans, die samen met Laura Dobrinsky de folkband The Bleu Notes (geen tikfout) vormt. Als de roman begint heeft ze van Tanner de dag tevoren haar allereerste kus ontvangen. Becky was de favoriet van tante Shirley (een zuster van Marion), die haar nichtje na haar dood het nodige nalaat. Dat zal een muisje met een flinke staart blijken.

Perry (15)

Perry is gezegend met een IQ van 160. Hij is in zijn slimheid vaak best grappig, maar lekker in zijn vel zitten doet hij niet. Hij heeft slaapproblemen, zoekt de oplossing in alcohol en drugs, wordt gaandeweg onhandelbaarder. Marion herkent bij hem de problemen die ze zelf had toen ze jong was. Perry heeft een goede band met zijn jongere broertje Judson (9), met wie hij een kamer deelt. Judson is het enige gezinslid dat niet zijn ‘eigen’ hoofdstukken heeft. In een niet-gepubliceerd deel van het interview dat ik met hem had, verklaarde Franzen dat er voor Judson, gezien zijn leeftijd, ‘nog niet zoveel op het spel staat’, en hij daarmee als personage niet zoveel mogelijkheden biedt. Wellicht leren we hem later in de trilogie nog van dichterbij kennen.

Jeugdgroep Crossroads

De jeugdgroep Crossroads is verbonden aan de First Reformed Church. Hij wordt geleid door de met een ‘Fu Manchu-hangsnor’ uitgeruste jeugddiaken Rick Ambrose. Ambrose is streetwise en populair bij de leden van Crossroads. Dit in tegenstelling tot Russ, die te prekerig wordt gevonden. Russ en Rick Ambrose zijn geen vrienden, zo wordt al heel vroeg in het boek duidelijk.

Met het oog op de leesclub kan het bij het lezen van Kruispunt/Crossroads nuttig zijn de volgende vragen in het achterhoofd te houden:

* Hoe overtuigend zijn de karakteriseringen in de roman? Waarom?

* Geeft de roman een goed tijdsbeeld van de vroege jaren zeventig? Hoe?

* Wat betekent religie voor de diverse personages (met name de vijf hoofdpersonen)?

* Wat is er te zeggen over de verhoudingen tussen de diverse etnische groeperingen die in de roman voorkomen, met name tussen witte en zwarte mensen, en tussen witte mensen en Native Americans?

* In vele gezinnen en families hebben mensen voorkeuren voor bepaalde gezins-/familieleden. Franzen beschrijft verschillende van deze ‘special relationships’. Welke? En wat zijn de drijfveren achter die voorkeuren?

* Ook het omgekeerde, wederzijdse afkeer, wordt in de roman geëxploreerd. Hoe en bij wie?

* Hoe komen de vormende ervaringen zoals Russ en Marion die in hun jeugd hebben ondergaan tot uiting in hun gedrag/persoonlijkheid als volwassene?

* Hoe zie je de sociale en/of genetische invloed van de ouders terug in het gedrag/persoonlijkheid van (sommige van) hun kinderen?

Heel veel leesplezier, en... we spreken elkaar nader op onze Facebookpagina.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden