Volkskrant Leesclub

Leeswijzer over Klara en de zon, het nieuwe boek dat we lezen in de Volkskrant Leesclub

Het boek dat we lezen in de Volkskrant Leesclub is Klara en de zon van Nobelprijswinnaar Kazuo Ishiguro. Dit is de leeswijzer van leesclubbegeleider en Volkskrantrecensent Hans Bouman. Meedoen? Word lid van onze facebookgroep.

null Beeld Sophia Twigt
Beeld Sophia Twigt

Kazuo Ishiguro: Klara en de zon

Uit het Engels vertaald door Peter Bergsma

Uitg. Atlas Contact

Het Engelstalige origineel Klara and the Sun is verkrijgbaar in een gebonden en een paperbackeditie (uitg. Faber & Faber).

Zowel de Nederlandse als de Engelse editie zijn ook beschikbaar als e-book en audioboek.

(Tip: te druk/geen zin om de hele Leeswijzer te lezen? Scroll meteen door naar ‘Over de opbouw Klara and the Sun/Klara en de zon’)

Vooraf

Het boekengedeelte van de zaterdagse Volkskrantbijlage Boeken & Wetenschap stond op 2 januari van dit jaar bij de makers ervan informeel bekend als ‘het grote verheugnummer’. Medewerkers van de boekenredactie keken in dit nummer vol verwachting vooruit naar boeken die de komende maanden zouden verschijnen, en lichtten daar een persoonlijke favoriet uit. Bij mij was dat Klara en de zon (Klara and the Sun) van Kazuo Ishiguro.

Dat had natuurlijk alles te maken met zijn vorige boeken. Ik heb het geluk gehad dat ik Ishiguro bijna vanaf het begin van zijn loopbaan heb kunnen volgen. Hij is dan ook maar een paar maanden ouder dan ik. Toen zijn tweede roman, An Artist of the Floating World, uitkwam, mocht voorjaar 1987 naar Londen om hem te interviewen. In september, toen de vertaling Een kunstenaar van het vlietende leven verscheen, kwam Ishiguro naar Nederland en mocht ik hem interviewen voor de radio en een zaaltje in Utrecht.

Twee jaar later werd zijn derde roman, De rest van de dag (The Remains of the Day) bekroond met de Booker Prize. Voor zover Ishiguro vanaf dat moment al geen wereldwijde succesauteur was, viel dat lot hem in 1993 ten deel. Zijn boek werd succesvol verfilmd met Anthony Hopkins en Emma Thomson in de hoofdrollen.

Ondanks die wereldfaam verkoos Ishiguro in de jaren die volgden een rol in de (relatieve) schaduw. Pogingen om hem bij het verschijnen van een nieuw boek te spreken te krijgen, leverden niets op. Eénmaal, toen ik in Londen was, kreeg ik hem aan de telefoon en kon ik een paar interviewvragen stellen, maar een voorzichtige suggestie om elkaar te ontmoeten wimpelde hij beleefd af.

In de jaren die volgden moest ik het dus met zijn prachtige boeken doen, waarover hieronder meer. Dit jaar kreeg ik eindelijk weer de kans om hem een aantal vragen te stellen, maar wel binnen en speciale context. Formeel vanwege de coronacrisis, maar ongetwijfeld mede omdat het vooruitzicht van tientallen interviews met journalisten uit alle windhoeken hem niet buitengewoon aantrok, besloot Ishiguro ter gelegenheid van de publicatie van Klara en de zon een internationale Zoom-persconferentie te houden. Wij journalisten mochten van tevoren onze vragen inleveren, waar twee literair agenten een keuze uit maakten.

Dat is natuurlijk behelpen, maar het hoeft helemaal geen slechte werkwijze te zijn als je te maken hebt met een welbespraakte auteur die uitvoerige en intelligente antwoorden geeft. Want anders dan bij een ‘gewoon’ interview kun je in deze opzet bij een onduidelijk of ontwijkend antwoord niet doorvragen. Gelukkig is ‘intelligent’ zo’n beetje Ishiguro’s middle name. Het niveau van de vragen tijdens de persconferentie viel absoluut niet tegen, maar Ishiguro is zo iemand die ik ervan verdenk dat hij zelfs op de meest onbenullige vragen nog een prachtig, goed geformuleerd en doordacht antwoord geeft.

Het interview heeft u op 6 maart in de krant kunnen lezen en recentelijk op de Facebookpagina van onze Leesclub. Hierbij nogmaals de link.

Op 20 maart publiceerde de krant een lovende recensie (5 sterren) van Klara en de zon door Hanneke de Klerck, die u hier kunt nalezen.

Kazuo Ishiguro Beeld Toronto Star via Getty Images
Kazuo IshiguroBeeld Toronto Star via Getty Images

Wie is Kazuo Ishiguro?

Kazuo Ishiguro werd op 8 november 1954 geboren in Nagasaki. In 1960 verhuisde het gezin naar Groot-Brittannië, omdat Ishiguro’s vader Shizuo, een oceanoloog, een tweejarig contract bij de Britse overheid had gekregen. Tegen de aanvankelijke plannen in bleef het gezin in Groot-Brittannië wonen. Aardig detail: een door vader Shizuo uitgevonden apparaat waarmee stormgolven kunnen worden gemeten, maakt nog altijd deel uit van de permanente tentoonstelling van het Science Museum te Londen.

Na de middelbare school ging Ishiguro studeren aan de universiteiten van Kent en East Anglia. Aan die laatste instelling volgde hij de kersverse opleiding creative writing van schrijver/hoogleraar Malcolm Bradbury en werd hij begeleid door auteur Angela Carter. In 1982 debuteerde Ishiguro met de roman A Pale View of Hills/Versluierde heuvels. De roman maakte indruk, want een jaar later, toen In 1983 bracht het Britse literaire tijdschrift Granta een special uitbracht met waarin de 20 ‘Best of Young British Novelists’ werden voorgesteld, bevond Ishiguro zich in het gewichtige gezelschap van onder meer Martin Amis, Ian McEwan, Julian Barnes, Pat Barker, Rose Tremain en Salman Rushdie (ja, literatuur was toen nog vooral een mannengelegenheid).

Ishiguro bevestigde zijn groeiende reputatie met An Artist of the Floating World/Een kunstenaar van het vlietende leven (1986, nominatie Booker Prize) dat net als zijn debuutroman in een imaginair Japan speelt. Hij brak door met The Remains of the Day/De rest van de dag (1989), dat bekroond werd met de Booker Prize. Ook de hierboven genoemde verfilming droeg sterk bij tot Ishiguro’s naamsbekendheid.

In de jaren die volgden publiceerde hij de romans The Unconsoled/De troostelozen (1995), When We Were Orphans/Toen wij wezen waren (2000, shortlist Booker Prize), Never Let Me Go/Laat me nooit alleen (2005, shortlist Booker Prize) en The Buried Giant/Vergeten reus (2015), alsook de verhalenbundel Nocturnes (2009). Never Let Me Go werd in 2010 verfilmd, met Carey Mulligan, Andrew Carfield en Keira Knightley in de hoofdrollen.

In 2017 ontving Ishiguro de Nobelprijs voor literatuur, omdat hij, aldus de jury, ‘in romans met een grote emotionele zeggingskracht onze wankele verbintenis met de wereld blootlegt’. In 2019 werd de schrijver wegens zijn verdiensten voor de literatuur geridderd. Ishiguro is sinds 1986 getrouwd met Lorna McDougall. De twee hebben een dochter, Naomi (1992), die eveneens creative writing studeerde aan East Anglia en van wie in maart 2021 de roman Common Ground verschijnt.

In zijn Nobel acceptance speech van 7 december 2017 in Stockholm, getiteld ‘My Twentieth Century Evening – and Other Small Breakthroughs’, vertelde Ishiguro uitvoerig over zijn achtergronden en het ontstaan van zijn schrijverschap. Dit interessante verhaal is te vinden op de site van de Nobelprijs.

Aard en thematiek van Ishiguro’s werk

Sinds hij in 1982 heeft Kazuo Ishiguro zijn lezers met grote consistentie kennis laten maken met de homo ishiguros. Deze manifesteert zich in schijnbaar uiteenlopende hoedanigheden – weduwe, kunstenaar, butler, pianist, detective, kostschoolmeisje, twee bejaarde middeleeuwers en nu zelfs een Artificial Intelligence-robot – maar is altijd toegerust met een zelfde type persoonlijkheid.

Ishiguro’s hoofdpersonen zijn vormelijk-beleefde, enigszins kwetsbaar ogende figuren, laten nimmer het achterste van hun tong zien en waren rond in een eigen, zorgvuldig opgebouwde en onderhouden werkelijkheid. Ze dienen, hun integere uitstraling te spijt, niet geheel op hun woord te worden geloofd en hebben dikwijls een verleden waarmee óf zijzelf óf anderen nog een appeltje wensen te schillen.

Kazuo Ishiguro is namelijk een meester in het gebruik van de zogeheten ‘onbetrouwbare verteller’. In diverse van zijn boeken wordt de lezer geconfronteerd met een ik-figuur die aanvankelijk de oprechtheid zelve lijkt, maar aan wiens woorden en waarnemingen je gaandeweg steeds meer begint te twijfelen. Klopt het wel wat hij/zij zegt? Zijn zijn/haar waarnemingen wel consistent met andere informatie die hij/zij ons toespeelt? Is hier niet sprake van iemand die zichzelf – en daarmee ons – een rad voor ogen draait?

Het beroemdste voorbeeld is butler Stevens uit The Remains of the Day, een man die door zijn opvoeding en achtergronden een dermate rigide denkkader heeft, dat het hem simpelweg onmogelijk is bepaalde zaken te verwoorden, ja zelfs om ze te dénken. Even subtiel als soeverein laat Ishiguro zijn hoofdpersoon echter diens ondanks een hoop informatie verstrekken waarmee de lezer gaandeweg een meer complete versie van de werkelijkheid kan construeren.

Dit principe van ‘indirect schrijven’ komen we in al Ishiguro’s boeken tegen. Daarbij past hij met name het uitgangspunt van het onverwerkte, onbegrepen verleden toe; er is veelal sprake van een verteller die terugblikt en uit deels vervormde herinneringen tot een reconstructie van de gebeurtenissen in zijn of haar leven probeert te komen.

In A Pale View of Hills blikt de in Engeland woonachtige Japanse weduwe Etsuko terug op het naoorlogse Nagasaki. Haar herinneringen aan die periode moeten haar helpen recente gebeurtenissen te duiden. Ook in An Artist of the Floating World kijkt de ik-figuur, de schilder Ono, terug en tracht hij in kaart te brengen wat er is misgegaan in zijn leven.

Met The Unconsoled laat Ishiguro het ingrediënt van het moeilijk ontwarbare verleden tijdelijk links liggen, en plaatst zijn hoofdpersoon in een bijna Kafkaesk on(be)grijpbare omgeving, die net zo moeilijk te interpreteren was als een wirwar aan gekleurde herinneringen. In When We Were Orphans keert het motief van het onverwerkte verleden terug, als hoofdpersoon Banks (politieman? privé-detective?) de zaak van zijn verdwenen ouders wil gaan oplossen.

Wanneer we in Never Let Me Go kennismaken met de 31-jarige Kathy H., al meer dan elf jaar ‘verzorgster’ van ‘donors’, waarvan sommigen klaarblijkelijk wel vier ‘donaties’ verstrekken en daardoor soms danig ‘van streek’ raken, ontstaat al vrij snel het beeld dat hier opnieuw sprake is van een onbetrouwbare verteller. Wat doneren die donors precies? Waarom maakt hen dat van streek en waaruit bestaat eigenlijk die verzorging?

The Sleeping Giant is een buitenbeentje in de zin dat het boek in de vroege Middeleeuwen is gesitueerd. Het bejaarde echtpaar Axl en Beatrice besluit op een dag dat ze op zoek moeten naar hun zoon en gaan op pad. Al snel manifesteren zich typische Ishiguro-fenomenen. De dialogen zijn stuk voor stuk geschreven in een uiterst vormelijke, hoofse stijl, maar tussen deze beleefde woordenwisselingen sijpelen voortdurend terloopse, tegelijk vage en dwingende verwijzingen naar mogelijk onaangename, misschien zelfs gruwelijke gebeurtenissen door.

In al zijn boeken weet Ishiguro een gaandeweg steeds sterker contrast op te roepen tussen een schijnbaar harmonieuze alledaagse werkelijkheid en onder het oppervlak kolkende emoties, en roept daarmee een steeds sterkere spanning op.

Wanneer The Sleeping Giant een buitenbeentje is omdat het in de Middeleeuwen speelt, is Klara and the Sun een buitenbeentje omdat de verteller van dit boek geen mens is, maar een robot, zij het een met een buitengewoon ontwikkelde kunstmatige intelligentie. Maar ook dit boek is op en top Ishiguro.

null Beeld Atlas Contact
Beeld Atlas Contact

Over de opbouw Klara and the Sun/Klara en de zon

Uiteraard schets ik in dit hoofdstukje alleen de grote lijnen van de inhoud van de roman. De opzet van de Leesclub is dat we gezamenlijk op ontdekkingsreis gaan.

Zoals hierboven al duidelijk is geworden, wordt de roman verteld door ik-figuur Klara, die zich in het boek aankondigt als een zogeheten AF (‘artificial friend’) of KV (‘kunstmatige vriendin’). Oftewel, zo wordt ons lezers al snel duidelijk, een robot die toegerust is met een geavanceerde vorm van kunstmatige intelligentie. Dit zorgt ervoor dat ze, althans op het eerste gezicht, een tamelijk ‘menselijke’ verteller lijkt. Ik noteer een aantal vragen/aandachtspunten, niet als schoolmeester (‘Wie weet het juiste antwoord?’) maar als suggesties om tijdens het lezen in het achterhoofd te houden:

In welk opzichten is Klara typisch menselijk en ik welke opzichten wijkt zij af, bijvoorbeeld in haar manier van praten (tegen andere personages) en vertellen (tegen de lezer)?

De roman heet niet voor niets Klara en de zon. Waarom is de zon belangrijk voor Klara en de andere KV’s? Heeft dit consequenties voor de manier waarop ze naar de wereld kijkt?

Heeft Klara gevoelens? Waaruit blijkt dat, of juist niet?

Klara is geprogrammeerd om gehoorzaam te zijn aan haar eigenaars. Is ze altijd gehoorzaam? Zijn er momenten dat ze een eigen wil (b)lijkt te hebben?

Gaandeweg het boek zal het steeds meer opvallen dat Klara de Zon (altijd met een hoofdletter!) steeds meer als een soort Almachtige Godheid ziet. Hebt u daar voorbeelden van aangetroffen? Hoe is Klara’s houding te verklaren?

Klara begint haar bestaan in een winkel die gespecialiseerd is in de verkoop van AF’s/KV’s (m/v) en wordt geleid door ‘Manager’/‘Cheffin’. Klara en haar soortgenoten rouleren regelmatig van plaats in de winkel. Als zij en haar vriendin Rosa een aantal dagen in de etalage mogen staan, krijgt ze contact met het meisje Josie. Josie blijkt zeer van Klara gecharmeerd. Het duurt even voordat ze haar moeder heeft overtuigd, maar uiteindelijk wordt Klara Josie’s kunstmatige vriendin. Met die gebeurtenis wordt het eerste van de zes delen waaruit de roman bestaat afgesloten. Punten van aandacht:

Klara geeft, vooral als ze in de etalage staat, maar ook elders, blijk van een bijzondere eigenschap. Welke?

Die ‘bijzondere eigenschap’ blijkt echter ook zijn beperkingen te hebben. Waaruit blijkt dat? (Als dit te cryptisch klinkt: straks in de Leesclub zal ik wat concreter worden. Ik wil in dit stadium nog niet te veel ‘spoilen’.)

Josie’s moeder (we ontdekken later dat ze Chrissie heet) heeft aanvankelijk haar twijfels of Klara wel een goede aanschaf is. Waarom?

Wat geeft voor de moeder uiteindelijk de doorslag toch voor Klara te kiezen?

Over de rest van het boek verraad ik uiteraard niet teveel details, maar ik wil wel graag ingaan op een paar hoofdlijnen. Al snel nadat Klara bij Josie in huis komt wonen, maakt ze kennis met Josie’s buurjongen, Rick.

Hoe zit het precies met de relatie tussen Josie en Rick?

Ontdek je als lezer gaandeweg dat er verschillen zijn tussen de twee? Zo ja, welke zijn die?

Wat valt er te zeggen over de woonsituaties van Josie en Rick? Zijn die relevant?

Wat zijn de overeenkomsten/verschillen tussen de moeders van Josie en Rick?

Reageert Ricks moeder (’Miss Helen’) anders op Klara dan Josie’s moeder?

Waar speelt de roman zich eigenlijk af? Wie Klara and the Sun in het Engels leest, zal het gaandeweg wellicht opvallen dat ouders worden aangeduid als ‘folks’ (i.p.v. ‘parents’), dat een schuur een ‘barn’ heet (i.p.v. ‘shed’), dat vrachtwagens ‘trucks’ zijn (i.p.v. ‘lorry’s’), dat de KV-winkel een ‘store ‘wordt genoemd (i.p.v. ‘shop’), dat ‘realize’ met een ‘z’ wordt gespeld en ‘color’ zonder ‘u’. Inderdaad: Amerikaanse vocabulaire en spelling. Ook wordt opgemerkt dat Rick en zijn moeder een Engels accent hebben.

Hoe relevant is het dat de roman in de VS speelt? Is dit gezien de thematiek een verklaarbare keuze?

Hoe relevant of toevallig is het – in deze context – dat Rick en zijn moeder van Britse komaf zijn? Zou dat een zekere symbolische betekenis kunnen hebben?

Tijdens de persconferentie vertelde Ishiguro dat hij zich bij het schrijven van Klara onder meer laten inspireren door Amerikaanse schilderijen uit de jaren ’20 en ’30 van de vorige eeuw. Ik heb er ongetwijfeld veel gemist, maar als Klara op pag. 245 (ENG)/pag. 279 (NL) met Rick, zijn moeder en meneer Vance een ‘diner’/’restaurantje’ binnengaan, komt de omschrijving mij wel bekend voor. U ook? En heeft u misschien verwijzingen naar andere schilderijen gezien die mij zijn ontgaan?

Zoals ik in het hoofdstukje ‘Aard en thematiek’ al aangaf, hebben de hoofdpersonen van Ishiguro’s werk de eigenschap dat ze nogal vormelijk-beleefd zijn in hun manier van spreken.

Geldt dat ook voor Klara?

Is er een verschil tussen de manier waarop Klara met haar mede-KV Rosa spreekt, en de manier waarop ze Josie, Rick en alle andere menselijke personages aanspreekt?

Wat zou de betekenis hiervan kunnen zijn?

In een brief aan zijn vertalers, wees Ishiguro erop dat Klara vaak haar eigen namen en labels bedenkt voor mensen, dingen of gebeurtenissen. Termen die de andere personages niet gebruiken. Voorbeelden zijn ‘Beggarman’/’Bedelman’ (p. 1/p. 7), ‘oblong’/’rechthoek’ (p. 7), ‘blank doorway’/’blinde deuropening’ (p. 17/p. 27), ‘quick coffee’/’snelle koffie’ (p. 49/p. 64).

Ishiguro schreef:

‘Het is uiterst belangrijk – en cruciaal voor het effect dat ik nastreef – dat deze namen en labels ook in vertaling hun ongebruikelijke karakter behouden, al moet de lezer wel onmiddellijk duidelijk zijn wat Klara ermee bedoelt.’

Welk doel zou Ishiguro precies nastreven met dat ‘eigen taalgebruik’ van Klara?

Veel van haar termen zijn wel duidelijk. Maar wat zou Klara met die ‘oblongs’/’rechthoeken’ bedoelen?

De belangrijkste thema’s van Klara en de zon

Klara en de zon heeft een ik-verteller die het product is van kunstmatige intelligentie. En jawel, de mogelijkheden en gevaren van kunstmatige intelligentie vormt een van de hoofdthema’s van deze roman.

Hoe komen in de figuur van Klara en haar ‘soortgenoten’ de mogelijkheden en gevaren van kunstmatige intelligentie ter sprake?

Wat is de rol die genetische manipulatie in dit boek speelt? Welke nadelige effecten van genetische manipulatie worden in deze roman belicht?

Wat valt er in dit verband te zeggen over de ziekte van Josie?

Hoe zit het precies met die ‘black boxes’/’zwarte dozen’ zoals die op pag. 297/338 ter sprake komen? Ishighuro zegt hier ook iets over in het interview.

Wat zegt deze roman over het fenomeen liefde?

En over het verschijnsel mens? Zijn wij welbeschouwd slechts een verzameling algoritmen?

Ishiguro gebruikt het woord ‘dystopisch’ (anti-utopisch) voor de wereld die hij in Klara beschrijft. Dus verwijzend naar ‘een wereld waarin je niet zou willen leven’. Welke dystopische elementen treft u aan in deze roman?

Als u ook Ishiguro’s andere dystopische roman, Never Let Me Go/Laat me nooit alleen, heeft gelezen: welke thematisch overeenkomsten ziet u tussen beide boeken?

Ook Ian McEwan schreef in Machines Like Me/Machines zoals ik over een robot die is toegerust met kunstmatige intelligentie. Wat zijn de verschillen en overeenkomsten met Klara?

Op een aantal momenten in de roman (zeker een keer of tien) gebeurt er iets met de manier waarop Klara de wereld ziet. Letterlijk. Hoe wordt dan het beeld dat Klara van haar omgeving binnenkrijgt? Waar zou dit een uitdrukking van kunnen zijn?

Ishiguro schrijft zijn boeken vaak in de vorm van een terugblik van de verteller-hoofdpersoon. Geldt dat ook voor Klara en de zon? Indien ja: wat kade de reden daarvan zijn? Wat is het effect?

Uw oordeel over Ishiguro’s roman

Zijn de vragen/problemen die Ishiguro in Klara aan de orde stelt wat u betreft relevant? Of zijn zijn vragen nogal speculatief en lopen ze ver vooruit op de werkelijkheid?

Was het een gelukkige keuze om een ‘robot’ als verteller/hoofdpersoon te kiezen? Kon u zich voldoende met de hoofdpersoon identificeren (voor heel veel lezers een belangrijk criterium)?

Waren de andere personages overtuigend en voldoende uitgewerkt?

Als u ook andere boeken van Ishiguro heeft gelezen, waar staat Klara en de zon dan wat u betreft? Behoort het tot zijn betere of zijn mindere boeken? Waarom?

Bent u het eens met de bewering, eerder in deze Leeswijzer, dat Klara – hoezeer ook een buitenbeentje – toch een ‘typisch Ishiguro-personage’ is? Welke overeenkomsten ziet u? Of, als u het hier niet mee eens bent: welke verschillen?

Enfin, voldoende om over te praten, denk ik, en dat gaan we komende weken dan ook volop doen in de Volkskrant Leesclub. Ik heb er zin in!

Ik zie u graag terug op onze Facebookpagina.

Hans Bouman is literatuurrecensent van de Volkskrant. Komende maand is hij de Leesclubbegeleider van de Volkskrant Leesclub.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden