BESCHOUWING

Leer de wereld kennen met de films van Ulrich Seidl

Grunberg meets Seidl

Schrijver Arnon Grunberg herkent zich in het wereldbeeld dat uit de films van de Oostenrijker Ulrich Seidl opstijgt: over de hel die ontstaat op het grensgebied van toerisme en lichamelijkheid. Waar is die westerse mens toch zo wanhopig naar op zoek?

Ulrich Seidl, Models, 1991. Arnon Grunberg: 'Dat hier narcisme wordt getoond, lijkt me een te makkelijke conclusie.'

In 2012 werd de Oostenrijkse filmregisseur Ulrich Seidl (1952) gevraagd of zijn films over Oostenrijk of de wereld gingen. Hij antwoordde: 'Beslist over de wereld.' Dan moet Oostenrijk de wereld zijn, of althans een verhevigde vorm van die wereld. Wie naar de 20ste eeuw kijkt, kan concluderen dat daarin een kern van waarheid zit.

De hel

Wat voor wereld toont Seidl ons? Naar aanleiding van zijn film Tierische Liebe (1995) heeft Werner Herzog gezegd: 'Nog nooit heb ik in de bioscoop zo rechtstreeks in de hel gekeken.'

De wereld een hel: andere kunstenaars en filmmakers zijn Seidl in dit wereldbeeld voorgegaan. Bovendien moet er een plek zijn buiten de hel, wil de vaststelling dat het hier een hel is nog enige betekenis hebben. Op zijn minst moeten er cirkels van de hel bestaan, willen we althans niet verzanden in de ondraaglijke platitude dat er geen werkelijk verschil zou bestaan tussen pakweg een vinexwijk en een concentratiekamp.

Ulrich Seidl, Paradies: Liebe, 2012.

Grensoverschrijdend

Dat Seidl zelf besefte dat de hel alleen betekenis heeft als het concept van een paradijs levendig blijft, blijkt uit het feit dat hij in 2012 zijn Paradies-trilogie voltooide. Aanvankelijk zou het één film worden over een moeder, haar dochter en een tante, maar er was zo veel materiaal dat Seidl besloot er drie films van te maken met de titels: 'Liefde', 'Geloof' en 'Hoop'.

In Paradies: Liebe gaat Teresa, gespeeld door Margarete Tiesel, een Oostenrijkse vrouw van in de zestig, naar Kenia op vakantie en valt, zoals de meeste kritieken het hebben uitgedrukt, ten prooi aan de verlokkingen van het sekstoerisme. Maar het woord 'sekstoerisme', vaststelling en veroordeling, doet geen recht aan de complexiteit van de film en de taboes waarmee Seidl speelt. Om te beginnen is vrijwel al het toerisme sekstoerisme, al zullen veel toeristen al dan niet noodgedwongen zich bij hun seksuele avontuurtjes beperken tot de eigen partner. Dat er van subtiele en minder subtiele betaling sprake is daar in Kenia, is ook nauwelijks het probleem. Het grensoverschrijdende van Paradies: Liebe schuilt in het feit dat het het lichaam van de vrouw is dat getoond wordt als een afwijking van de schoonheidsnorm, terwijl het lichaam van de zwarte man wordt getoond als vitaal, aanlokkelijk en lustopwekkend. De lichamelijkheid wordt omgedraaid: het is de man die moet strippen, het is de man op wie lust wordt geprojecteerd.

Europa herscheppen

De ontmoeting tussen Ulrich Seidl (foto links) en Arnon Grunberg is onderdeel van het forum Re:Creating Europe, dat tot en met 3 juni plaatsvindt in Amsterdam. Kunstenaars en visionaire denkers uit heel Europa komen samen om in de vorm van theater, debat, exposities en film te disussiëren over kracht, impact en waarde van kunst en cultuur voor Europa. Het forum is een initiatief van De Balie en DutchCulture. Er zijn optredens in De Balie, het Concertgebouw, de theater DeLaMar, Frascati en Bellevue, het Stedelijk Museum en de Melkweg.

Tot de deelnemers horen onder anderen architect Rem Koolhaas, theatermakers Milo Rau, Ivo van Hove, Lucas de Man en Marjolijn van Heemstra, acteur Jude Law, kunstenaars Jonas Staal en Luc Tuymans, schrijvers Stefan Hertmans, Arnon Grunberg en György Konrád, Holland Festivaldirecteur Ruth Mackenzie en zangeres Wende Snijders.

Lichamelijkheid

Deze twee begrippen, toerisme en lichamelijkheid, zijn kernbegrippen in Seidls oeuvre. Zelf benadrukte hij in interviews over Paradies: Liebe het belang van de lichamelijkheid ('Körperlichkeit'). De mens is volgens hem een lichaam dat afwijkt van het schoonheidsideaal. De identiteit van de mens zit in de afwijking van dat ideaal. Dit radicale wereldbeeld is al terug te vinden in zijn eerste speelfilm Models uit 1999. Qua thematiek een van zijn minst originele films - would-be-modellen gaan erg langzaam aan zelfdestructie en zelfverachting ten onder - maar de uitwerking is de moeite waard. Zo zal niemand die de film heeft gezien de allereerste beelden ooit vergeten. Een vrouw, een model, blijft op allerlei verschillende manieren en toonhoogten tegen haar spiegelbeeld zeggen: 'Ich liebe dich.' Haar gezicht zien we niet, we zien alleen de achterkant van de spiegel en we horen haar stem, steeds wanhopiger; als een actrice die niet meer in haar eigen rol kan geloven. Dat hier narcisme wordt getoond, lijkt me een te makkelijke conclusie. Waar het óók om gaat, en dat idee zal Seidl in de rest van zijn oeuvre met verve uitwerken, is dit: wij kunnen niet geloven dat wij het waard zijn om bemind te worden en daarom gaan we langzaam ten onder.

Geldt dit ook voor Teresa? Dat ligt genuanceerd. Zij gelooft in Kenia wel degelijk, misschien kortstondig, dat zij de liefde van de zwarte man waard is. Ze mag dan oud en naar cinematografische (lees: masculiene) normen niet meer de moeite van het beminnen waard zijn, in Kenia komt Teresa tot andere conclusies. (Seidl becommentarieert en bekritiseert indirect de gedachte dat een vrouw boven de dertig ophoudt een vrouw te zijn, een vrij algemeen geaccepteerd wereldbeeld, kijk bijvoorbeeld naar de mode-industrie.)

Haar eerste minnaar, Munga, gespeeld door Peter Kazungu, wekt wel degelijk gevoelens in haar op. Zeker, ze steekt de zus van Munga wat geld toe, want die heeft medische kosten die ze niet kan betalen, maar dat is het principe van de 'sugar mommy'; een kleine tegenprestatie voor liefde is op zijn plaats. (Op de site sugardaddy.com bestaat overigens ook de mogelijkheid aan te geven dat je sugar mommy wilt worden, maar ik vermoed dat de sugar mommy's veruit in de minderheid zijn; emancipatorisch gezien is er nog veel te doen.)

Der Busenfreund, 1997.

Verraad en gekwetstheid

Al snel blijkt dat Munga's zuster waarschijnlijk zijn echtgenote is. Teresa voelt zich bedrogen en slaat Munga op het strand in elkaar.

Ze heeft Munga behoorlijk wat toegestopt, maar aan financiële schulden zal zij niet ten onder gaan; desondanks zijn de overeenkomsten met Madame Bovary opmerkelijk. Neem het gevoel van verraad en diepe gekwetstheid dat van de liefde overblijft. Gustave Flaubert scheef: 'Van alle stormen die de liefde kunnen teisteren, is een verzoek om geld wel de kilste en de meest verwoestende.' Met terugwerkende kracht is dat precies hoe Teresa het ervaart.

Maar de tijden zijn veranderd. Flaubert laat Emma Bovary nog tegen een notaris zeggen: 'Ik ben te beklagen maar niet te koop.' Tegenwoordig zijn wij liever te beklagen én te koop dan dat wij aan al te principiële onverkoopbaarheid ten onder gaan. Of beter gezegd, Seidl laat zien dat wij onze beklagenswaardigheid verminderen door te kopen. Teresa gaat naar Kenia en vindt daar, hoe kortstondig ook, liefde, niet helemaal gratis. In Paradies: Hoffnung gaat de dochter van Teresa naar een jeugdkamp om af te vallen. Ook daar geldt: wij betalen om ons lichaam te laten voldoen aan algemeen geaccepteerde normen.

Grunberg meets Seidl

Vrijdagmiddag gaat schrijver Arnon Grunberg in gesprek met de Oostenrijkse cineast Ulrich Seidl over diens films en kijk op de hedendaagse Europese mens. De ontmoeting vindt plaats in debatcentrum De Balie in Amsterdam, direct na de vertoning van Seidls speelfilm Import/Export, over arbeidsmigratie, uitbuiting en ouderenzorg in Europa. De voorstelling is uitverkocht. Voor het gesprek (14.15 uur) zijn nog kaarten. Het is ook te zien via een livestream op cultureforum.eu.

Arnon Grunberg. Beeld anp

Vluchtelingenproblematiek

Als wij niet meer zijn dan lichamen die in meer of mindere mate afwijken van schoonheidsnormen, dan is het logisch dat wij oplossingen zoeken en naar plekken gaan waar die afwijkingen minder zwaar wegen.

Zo bezien zou een deel van de vluchtelingenproblematiek kunnen worden aangepakt - en opgelost - door middel van sekstoerisme: zwarte, viriele mannen komen naar Europa om witte vrouwen te beminnen die door witte mannen niet meer worden aangeraakt. Dit scenario lijkt me stukken minder immoreel dan het op grote schaal laten verdrinken van vluchtelingen in de Middellandse Zee.

Seidl zou het allicht met me eens zijn. In interviews benadrukt hij dat de transactie zoals hij die in Kenia heeft waargenomen, tussen witte vrouwen op leeftijd en jonge, zwarte mannen, uiteindelijk voor beide partijen voordelig is.

Masochisme

Uit Seidls andere films blijkt hoe consequent hij zijn wereldbeeld uitdraagt. In Paradies: Glaube zoekt de persoon Anna Maria (Maria Hofstätter) troost in een radicale vorm van katholicisme. Zij masturbeert met een kruis, wat sommige mensen Seidl kwalijk hebben genomen, maar ook deze scène is slechts een logisch gevolg van zijn wereldbeeld: als de mens niet meer is dan zijn lichaam, dan kan ook de spirituele liefde voor de Mensenzoon slechts troost bieden als die lichamelijke vormen aanneemt.

Masochisme is bij Seidl nooit ver weg. In Hundstage (2001) laat een vrouw zich, met een passiviteit die lijkt op overgave, vernederen door twee mannen. En Im Keller (2014), de documentaire over Oostenrijkse kelders, aangevuld met enkele geënsceneerde scènes, is eerst en vooral een portret van sm-liefhebbers. De mens, dat lichaam in verval, komt pas echt tot rust als hij kan pijnigen en gepijnigd worden. Een van de vrouwen in deze film zegt vrijwel letterlijk dat ze pas vrede met zichzelf kan hebben als ze geslagen en vernederd wordt. Een man vindt bevrediging als hij op verzoek van zijn bazin het toilet met zijn tong schoonmaakt. De mens wringt zich in de merkwaardigste bochten om de liefde die hij niet waard denkt te zijn toch te kunnen ervaren. En als er dan al gepijnigd dient te worden, kan dat maar beter met wederzijdse toestemming en volgens afspraak gebeuren.

Ulrich Seidl, Im Keller, 2014.

Voyeurisme

Seidl werkt graag met amateurs en hij heeft mede daarom weleens het verwijt gekregen dat hij zijn acteurs zou uitbuiten en de toeschouwer tot voyeur zou maken. Iedere toeschouwer is een beetje voyeur en als er redding bestaat voor het lichaam in verval, dan is die juist gelegen in het tonen van dat verval. In Seidls wereldbeeld is, zou ik zeggen, voyeurisme een vorm van genade.

Een van Seidls beste films blijft Import/Export uit 2007, over een verpleegster uit Oekraïne die schoonmaakster wordt in een Oostenrijks verpleegtehuis en twee mannen uit Oostenrijk die naar Oekraïne gaan om kauwgomautomaten uit te baten. De scènes met de hoogbejaarden in het verpleegtehuis zijn onvergetelijk. Zo verklaart een dame voor wie de dood een kwestie van maanden, misschien wel weken lijkt te zijn, dat ze haar hart heeft verloren in Heidelberg en of iemand haar naar haar moeder wil brengen.

Dat is wat overblijft van het lichaam in verval: de plek waar je je hart hebt verloren en het verlangen terug te keren naar je moeder.

Import/Export, 2007.

Liefde

In een interview uit 2012 met de Süddeutsche Zeitung zegt Seidl: 'Meine Filme handeln zwar von der Liebe, aber nicht unbedingt vom Glück.' (Mijn films gaan weliswaar over de liefde maar niet per se over het geluk.)

Wie meer wil weten over de wereld moet de films van Seidl bekijken. Onthoud dat zijn oeuvre over de liefde gaat, beter gezegd het verlangen naar liefde, een verlangen dat zo groot is dat we er wel onder moeten bezwijken, als we onszelf zouden toestaan het te voelen.


Wie is Ulrich Seidl?

De 63-jarige Ulrich Seidl wisselt documentaires en speelfilms af, en brak in 2001 door met Hundstage, een angstaanjagend portret van het verdorven bestaan in de Weense buitenwijk. Net als landgenoot en collega Michael Haneke staat hij bekend om zijn oog voor het onbehaaglijke in de mens.

Toch is Seidl zeker niet enkel pessimist. Zijn Paradies-trilogie (2012/2013), over seks, geloof, overgewicht en vrouwen aan de onderkant van de relatiemarkt, bevatte naast veel narigheid óók een zachtere, hoopvollere kijk op de moderne mens. In 2013, in gesprek met de Volkskrant, zette Seidl zijn filosofie uiteen: 'Er schuilt schoonheid in lelijkheid: je móét het masker laten vallen. Buiten dat: we leven in een wereld waarin alles continu mooier wordt voorgesteld door de media. De waarheid bezit een zekere schoonheid. Als je aan het einde van mijn film Import/Export die stervende mensen ziet (Seidl plaatste zijn acteurs tussen echte alzheimerpatiënten in een ziekenhuis, red.), dan heeft dat toch ook iets moois. Jij vond het de hel? Nou, het is verschrikkelijk én mooi. Er zijn mensen die zulke beelden niet willen zien, of zeggen: je mag zoiets niet filmen. Dat is een manier van verdringen waar ik mij als kunstenaar tegen verzet.'

Zijn nieuwste filmproject heet Auf Safari en gaat over Europeanen op plezierjacht te Afrika.

Ulrich Seidl. Beeld epa
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.