Interview

Leedschrijver Wittenbols is gefascineerd door het noodlot

Van toneelschrijver Peer Wittenbols verschijnen twee nieuwe stukken over hoe mensen hun noodlot draaglijk proberen te maken. Waarom komt hij toch altijd weer bij dat thema terecht?

Beeld Mariska Kerpel

De inspiratie is er altijd en overal. Toneelschrijver Peer Wittenbols vertelt - gevraagd naar het moment waarop de vonk oversloeg voor zijn nieuwe stuk - over de geboorte van zijn zoon.

'Het was nacht en we waren in het ziekenhuis. Mijn vrouw moest wegens omstandigheden naar de operatiekamer. Ik dwaalde in mijn eentje door dat enorme gebouw. Iedereen sliep en terwijl mijn leven even op pauze stond, concentreerde ik me op de geluiden van het ziekenhuis. Het was een magisch moment. Door de slapeloosheid en de spanningen kreeg ik lucide gedachten. Heel mijn leven stond me een moment kraakhelder voor de geest.'

Een maand eerder maakte Rob Ligthert, Wittenbols' beste vriend en vaste regisseur van zijn werk, precies hetzelfde mee, toen zíjn zoon werd geboren. Achteraf spraken ze erover. Ze zeiden tegen elkaar: als we die toon toch eens zouden kunnen treffen in een stuk.

CV Peer Wittenbols

1965 Geboren, Bergen op Zoom
1994 Richt met Rob Ligthert Toneelgroep De Federatie op
2001 De Federatie gaat met Theater van het Oosten op in Toneelgroep Oostpool
2002 Trilogie van het verlies
2008 Verlaat Oostpool
2013 Vette Dinsdag en Honingjagers; Astrid van Eck wint Colombina voor haar rol
2015 Liefdeslied en Suikerland

Wittenbols schreef veertig toneelstukken, twee dichtbundels en een verhalenbundel.

Inmiddels is het tien jaar later en vanavond gaat Liefdeslied in première, een nieuwe tragikomedie van Wittenbols en Ligthert. Tijdens een doorwaakte nacht in de hal van een provinciaal ziekenhuis worden vier personages geconfronteerd met de eindigheid en kwetsbaarheid van hun levens. Klinkt als een typisch Wittenbolsiaans gegeven.

Maar hij heeft nog meer op stapel staan. Volgende week gaat ook zijn nieuwe tekst Suikerland in première, bij productiehuis Zeelandia. In juni staat hij vervolgens op Oerol met Hartkuiltje. En dan schreef hij ook nog 22 liedteksten voor de eerste solo van Ashton Brother Joost Spijkers en het scenario voor de film Onder het hart, van Nicole van Kilsdonk. Allebei nu te zien.

Een productief jaar voor de 49-jarige schrijver uit Arnhem. En dat in een tijd waarin veel theatermakers steen en been klagen over de teruglopende belangstelling voor hun werk. Hoe doet hij dat? Wat maakt zijn toneelteksten zo aantrekkelijk?

Personages

Om te beginnen zijn er de personages. Haast altijd normale mensen, die praten in normale mensentaal. In Liefdeslied heten ze Lizzy, Ella, Merel en Hugo. Ze zijn door het lot bij elkaar gekomen, om te waken voor een man genaamd Raaf. Die is opgenomen op de intensive care na een mogelijk fataal auto-ongeluk.

Hugo, de rechercheur die het ongeluk onderzoekt, praat vaak over zijn vrouw. Hij zegt dan dingen als: 'Ze is er. En ze is er elke dag weer. En ik ook. En al 35 jaar. En ze ruikt nog altijd lekker. En dat probeer ik ook te doen.'

En Ella, de moeder van Raaf, over haar overleden man: 'Dat mis ik weleens: dat je hem kunt uitschelden.'

Normale mensen, op momenten van leven en dood, daar houdt Wittenbols van: 'Ik ben gefascineerd door mensen die getroffen worden door het noodlot. Ik wil zien hoe ze zich uit barre omstandigheden weten op te werken en trachten hun lot te ontlopen.'

Hoopvol

Dat noodlot manifesteert zich in zijn stukken opvallend vaak in de vorm van een dood of dreigend verlies van een geliefde. In Suikerland probeert een jonge vrouw haar leven weer op te pakken na een ernstige ziekte. In de film Onder het hart krijgt de nieuwe liefde van bioloog Masha (Kim van Kooten) plots kanker.

Wittenbols: 'Ik zoek het niet op. Ik organiseer geen thematisch jaar. Het gebeurt gewoon.'

Even later: 'Wel is vorig jaar mijn vader overleden. Dat heeft een ontegenzeglijke invloed gehad, ja. Je maakt dan in korte tijd zo veel mee. Die familiegebeurtenissen rond een sterfgeval zijn altijd diep tragisch, maar tegelijk ook wonderschoon. Dat heb ik de afgelopen tijd zeker gebruikt.'

Maar ondanks die zware thematiek is Wittenbols' werk altijd hoopvol. In dat contrast zit hem nu juist de kracht. Uiteindelijk gaat Liefdeslied ook niet over verlies, maar over liefde.

'Optimistisch verhaal'

'Het is een optimistisch verhaal', zegt hij. 'Het gaat over personages die stuk voor stuk ongelooflijk verknocht zijn aan hun partner. De moeder is nog altijd verliefd op haar man, ook al is die al vijftien jaar dood. De rechercheur heeft een groot hart voor zijn, laten we zeggen moeilijke vrouw. Ik wilde vier mensen hebben die ten koste van alles hun liefde zouden verdedigen. Dwars tegen de modieuze ironie en het cynisme van de anderen in.'

Wittenbols schrijft tragikomedies, waarbij de nadruk vaak iets meer op het komedie-element ligt. Dat maakt zijn werk aantrekkelijk voor een breed publiek. Ook is het zo dat opvoeringen van zijn teksten het beste werken met een bepaald soort acteurs. Deze moeten volgens hem niet alleen 'heel goed kunnen praten' maar ook een beetje weltschmerz van zichzelf mee het toneel opnemen.

'Dat we in Liefdeslied nu Anneke Blok en Beppie Melissen hebben, is daarom heel fijn. Voor hen hoef je geen grappen te schrijven; die ontstaan vanzelf, door hoe zij zijn. Hetzelfde geldt voor Astrid van Eck en Paul R. Kooij, met wie we al vaker hebben gewerkt. Verder vertrouw ik blind op Rob als tekstregisseur. Hij is domweg de beste van ons land.'

Beeld Mariska Kerpel

Toneelacademie

Rob Ligthert is een niet te onderschatten kracht in het werk van Peer Wittenbols. De twee leerden elkaar kennen in het eerste jaar van de Toneelacademie in Maastricht. 'We kwamen in een klas met twee mannen en vier vrouwen. Ik zei toen tegen Rob: dan moeten we maar vrienden worden. Waarop hij zei: ik kies mijn vrienden zelf wel uit.'

Na school richtten ze De Federatie op, dat later opging in het huidige Toneelgroep Oostpool in Arnhem. Wittenbols noemt zijn tijd als huisschrijver bij Oostpool 'heel mooie jaren', waarin alles kon en hij samen met zijn vriend bouwde aan een imposant oeuvre. De laatste jaren doen ze dat nog steeds, onder de noemer Wittenbols Schrijft & Ligthert Regisseert.

Over Ligthert zegt hij: 'Rob heeft een harde en tegelijkertijd liefdevolle blik op de mens, die ik met hem deel. Soms is hij cynischer dan ik en dan stuur ik hem bij. Hij doet hetzelfde bij mij, als ik weer eens te veel naar de poëzie en romantiek neig. Maar het belangrijkste is dat mijn taal zich heeft kunnen ontwikkelen door de wijze waarop hij ernaar luistert.'

Sinds kort is Ligthert directeur van de Toneelacademie in Maastricht. Desondanks hebben ze de afspraak gemaakt om een keer per jaar een voorstelling te maken.

Aan verhalen heeft hij in elk geval geen tekort. Het writer's block is hem vreemd. Een kwestie van enerzijds gedisciplineerd werken - 'Ik maak jaarschema's, van die blokkenschema's met kleurtjes; ik weet nu al waar ik de derde week van november aan schrijf' - en anderzijds een gezonde nieuwsgierigheid naar andermans leven. 'Ik mag graag mensen uithoren. Hoe hebben je ouders elkaar ontmoet? Dat is een favoriete vraag van mij.'

Het inspiratiemoment voor Hartkuiltje was twee jaar geleden, tijdens Oerol op Terschelling. Wittenbols raakte er aan de praat met boer Kees Cupido, die hem vertelde over een vergeten kindersterftegolf die in de 19de-eeuw een complete generatie op Terschelling wegvaagde. In juni gaat het stuk in première.

Suikerland

En ook het idee voor Suikerland - in regie van Lidwien Roothaan vanaf volgende week te zien - kwam naar hem toe. Het waren dit keer de acteurs, alle drie rond de 30. Ze wilden iets maken over hun generatie. 'Die vertelden me dat zij enorm het gevoel hebben dat ze zo snel mogelijk op de toppen van hun carrières moeten staan. Iedereen wordt tegenwoordig maar wijsgemaakt dat je je eigen succes kunt organiseren. Als je maar gelooft in de droom, dan komt het goed. Maar als je die droom rond je 30ste nog niet hebt bereikt, dan is dat opeens een groot probleem.'

Suikerland is volgens Wittenbols 'een zwarte komedie over de doodsangst om aan het leven te beginnen'.

Over zijn eigen toekomst is hij positief gestemd; heel zijn jaarschema is weer gevuld. Maar de recente ontwikkelingen in de toneelsector - bezuinigingen, teruglopende bezoekersaantallen - zinnen hem minder. 'Dat veel theaters tegenwoordig teksttoneel per definitie onder het kopje 'moeilijke kunst' scharen, vind ik erg lastig te verteren.'

Logisch dat hij dat zegt. Zijn eigen stukken bewijzen het tegendeel.

Liefdeslied van Wittenbols Schrijft en Ligthert Regisseert gaat morgen in première in Stadsschouwburg, Haarlem, daarna tournee t/m 24/4. Suikerland van Zeelandia, regie Lidwien Roothaan, tournee van 4/3 t/m 30/4.

Een verdwenen generatie

Twee jaar geleden was Peer Wittenbols op Oerol. Boer Cees Cupido vertelde hem een verhaal. In de jaren zestig van de 19de eeuw waarde een heftige ziekte over het eiland, een soort kroep, die alleen kinderen trof. Een complete generatie is toen gestorven. 'We stonden versteld. We hebben allebei kleine kinderen, dus dan komt zo'n verhaal hard aan. Voor ons gevoel moesten we daar echt iets mee doen.' Dat werd Hartkuiltje, met John Buijsman. In juni op Oerol in première.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden