InterviewJade Olieberg en Charlie-Chan Dagelet

Laura H. wordt gespeeld door Jade Olieberg en Charlie-Chan Dagelet: ‘Dat je haar probeert te begrijpen, wil niet zeggen dat je ermee instemt’

Charlie-Chan Dagelet (links) en Jade Olieberg, beiden als Laura H.Beeld Marie Wanders

Door de nieuwe maatregelen wordt Syriëganger Laura in Laura H. gespeeld door twee actrices, in een ongewone constructie. Hoe kijken Jade Olieberg (27) en Charlie-Chan Dagelet (34) zelf naar deze gedeelde, complexe rol? En wat vinden ze van elkaar?

Kalifaatmeisje. Jihadbruid. Een meisje uit krantenkoppen en talkshowitems: Laura H. In juli 2016 verscheen ze op de Koerdische staatstelevisie, deze jonge vrouw uit ‘Sweet Lake City’, Holland, met haar grote bruine ogen, verlegen lachje en zachte stem, die zojuist met haar twee piepjonge kinderen was ontsnapt uit de klauwen van IS. Of niet? Vrijwel meteen was ze een fenomeen. Want was ze nu strijder of slachtoffer? Werd ze ontvoerd of sloot ze zich vrijwillig aan bij IS? En hoe konden we uitsluiten dat ze was teruggekeerd om hier een aanslag te plegen?

Een van de eerste bekende teruggekeerde Nederlandse Syriëgangers: Laura uit Zoetermeer.

NRC-journalist Thomas Rueb beet zich vast in haar verhaal en schreef het bekroonde boek Laura H. Daarin ontstaat het beeld van een kwetsbaar meisje, op drift na de dood van haar broertje. Er zijn foute vriendjes, misbruik; een neerwaartse spiraal. Een bekering tot de islam en een haastig huwelijk met de vrome Ibrahim lijken een uitkomst, maar hij ontpopt zich tot een bruut die haar geregeld in elkaar slaat. Is het hierdoor dat Laura de islamitische heilstaat als enige uitweg gaat zien? Haar motieven zijn moeilijk scherp te krijgen. Soms komt ze naïef over, dan weer opportunistisch of stoïcijns.

Laura blijft de gemoederen bezighouden, dat merken ook de twee actrices die haar vertolken in de voorstelling Laura H. bij Toneelgroep Oostpool: Jade Olieberg (27) en Charlie-Chan Dagelet (34). Twee, want waar Olieberg ruim een jaar geleden gecast werd, is Dagelet er deze zomer bij gevraagd om de voorstelling coronabestendig te maken: mocht Olieberg een loopneus krijgen, dan staat Dagelet in de coulissen startklaar. Om optimale veiligheid te creëren, geldt dit ook voor hun tegenspelers en technici. De voorstelling wordt gerepeteerd en gespeeld met twee volwaardige, afzonderlijke teams.

Charlie Dagelet lacht: ‘Ja, team Ariël en team Bambi. Dat was een idee van Nina Spijkers, de regisseur. Omdat ze vond dat A en B suggereert dat ik tweede keus ben.’

Vandaag repeteert Dagelet en sluipt Olieberg halverwege de zaal in. Vanaf haar stoel op de eerste rij kijkt ze instemmend toe hoe Dagelet en haar tegenspeler een complexe choreografie uitvoeren van vastgrijpen, omhelzen, smoren en slaan. De sequentie verbeeldt aangrijpend het (seksuele) geweld waarmee Laura te maken kreeg. Soms veert Olieberg even op, verrast: ‘O, huh, dat doen wij heel anders!’ Dan: ‘Maakt niet uit, ieder zijn manier.’

De constructie met twee casts en crew is ongewoon. In de musicalwereld wordt wel gewerkt met understudy’s en wisselende spelers, maar in het gesubsidieerde toneelcircuit is een acteur vaak medemaker van de voorstelling, en wordt de invulling van een rol gekleurd door zijn of haar persoonlijkheid. Een ‘overname’ is zeldzaam. En dan is het ook nog Spijkers’ ambitie om ‘team Bambi’ op precies hetzelfde artistieke niveau te krijgen, en (bijna) even veel te laten spelen.

Dat was even slikken voor Olieberg. ‘Een understudy op de bank, prima. Maar toen bleek dat Nina twee parallelle producties wilde maken vond ik dat best spannend. Zo’n repetitieproces is heel kwetsbaar, je bent nog aan het zoeken; het is onaf. En opeens moest Charlie bij ons komen kijken, om... wat? Om mij na te doen? Alsof ik alle wijsheid in pacht heb!’

Dagelet: ‘De eerste paar keer dat ik jullie zag had ik ook wel een gevoel van: dit is raar... Je gaat toch vergelijken: o, doet zij dat zó? Maar algauw voelde het heel natuurlijk.’

En nu duidelijk wordt hoe pittig de rol is, zowel emotioneel als fysiek, en ze door de nieuwe maatregelen soms twee keer per dag spelen, blijkt de vreemde nieuwe uitvinding zelfs een zegen.

Twee casts en crew, het is een ongewone constructie, maar in deze tijden blijkt het een zegen. Beeld Marie Wanders

Natuurlijk leggen de twee eigen accenten. Dat is onvermijdelijk, gezien het verschil in uitstraling en temperament. Dagelet oogt bedachtzaam, introvert, een tikje geheimzinnig. Olieberg is jeugdiger: speels en onvoorspelbaar.

Dagelet: ‘Ik kan natuurlijk nooit Jade naspelen. Ja, de afspraken staan vast: cues, mise-en-scène, choreografie, het accent of de intentie in een scène. Maar uiteindelijk moet ik mijn eigen Laura creëren. Ik had me vantevoren thuis vastgebeten in de tekst, en hoewel ik niet wist hoe de voorstelling eruit zou zien, had ik een idee van de toon en de sfeer: stemmig, dacht ik, zwaar, serieus. Maar Jade speelt het veel lichter dan ik verwachtte: vrolijker, grappig zelfs. En dat kan ook goed, want Laura is in het begin nog heel jong.’

Olieberg noemt haar eigen Laura ‘speels, maar ook grillig en gevaarlijk’. Die van haar collega is mysterieuzer, zegt ze. ‘Ik speel vaker op het publiek, bij Charlie voel je dat ze een geheim heeft. Zij houdt meer voor zichzelf.’

Beide vrouwen verdiepten zich uitvoerig in het onderwerp: ze lazen - uiteraard - het boek (Olieberg: ‘een echte pageturner’) en luisterden de podcast, keken talloze documentaires, zagen de Netflixserie Kalifat (‘Echt héél goed,’ aldus Dagelet) en lazen alles wat ze konden vinden over Laura H. en andere Syriëgangers. Olieberg: ‘Ik wilde het thema van alle kanten onderzoeken, omdat het een onderwerp is dat veel mensen kwaad maakt.’

Boek, podcast en voorstelling

Het boek Laura H. van Thomas Rueb verscheen in 2018 en er zijn inmiddels ruim 20 duizend exemplaren van verkocht. Rueb won de Hebban Debuutprijs en de Brusseprijs 2019 voor het beste journalistieke boek. Het boek werd bewerkt tot een podcast en de filmrechten zijn verkocht aan Michiel van Erp. Bij Toneelgroep Oostpool bewerkte Anoek Nuyens het boek tot een voorstelling die niet alleen gaat over Laura, maar ook over de journalist die zo vastbesloten was haar verhaal te vertellen. De rol van de journalist wordt respectievelijk vertolkt door Tim Olivier Somer en Kevin Schoonderbeek.

Een kleine greep uit de reacties op sociale media, als Olieberg en Thomas Rueb dinsdag aanschuiven bij Op1. ‘IS-stoephoer Laura H. krijgt weer een podium.’ ‘Zullen we het eens over haar slachtoffers hebben?’ ‘Walgelijk dat ons belastinggeld hier naartoe gaat.’

De actrices begrijpen die woede en kritiek deels. Olieberg: ‘Mensen denken soms dat dit een soort apologie voor een Syriëganger wordt.’ Maar dat is niet het geval, zegt Dagelet. ‘Het is een onderzoek. Dat je haar probeert te begrijpen, wil niet zeggen dat je ermee instemt. Daarbij schilderen wij haar zeker niet alleen af als onschuldig meisje. Bij ons heeft ze ook een gehaaide kant, manipulatieve kant.’

Regisseur en spelers schetsen een geschakeerd beeld van Laura, niet één helder plaatje, maar een veelvoud aan perspectieven. Omdat haar woorden en publieke optredens, zoals de bekritiseerde deelname aan Mensen met M, steeds weer verwarring zaaien.

Dagelet: ‘Toen ik het boek dichtsloeg dacht ik: duidelijk, zij is gewoon slachtoffer. Ze had al die ellende meegemaakt: de dood van haar broertje, het seksuele misbruik, het huiselijk geweld. Ze was vatbaar voor een verkeerd soort aandacht en indoctrinatie; Ibrahim heeft haar gehersenspoeld, klaar.

Maar aan de andere kant: de stap om met twee kleine kinderen af te reizen naar het kalifaat, die is zó groot, zó extreem. Zelf lijkt zij daar maar moeilijk op te kunnen reflecteren. Ze neemt vaak niet echt verantwoordelijkheid voor haar keuzen.’

Olieberg: ‘Wist ze van de executies, de onthoofdingen? Ze zegt van niet, maar daar kun je je bedenkingen bij hebben.’

Dagelet: ‘Ik denk dat dat een soort cognitieve dissonantie was. Ze heeft zich vastgeklampt aan een utopie van een beter leven in een ver, vreemd land, en ervoor gekozen signalen te negeren die afbreuk doen aan dat beeld. Ik zie haar als iemand die ver afstaat van de realiteit, iemand die haar eigen wereld schept. Ze had het nodig om zich ergens helemaal in te storten - wat dan ook - met als diepe wens: erbij horen, gezien worden, erkenning te krijgen als mens.’

De actrices begrijpen gedeeltelijk de woede en kritiek geuit op sociale media naar aanleiding van het toneelstuk. Beeld Marie Wanders

Dagelet heeft Laura niet ontmoet, maar zou dat wel willen. ‘Ik zou haar dolgraag willen vragen of ze, als ze nu terugkijkt, beter begrijpt hoe ze tot die bizarre stap is gekomen. Of ze in staat is tot echt kritische zelfreflectie. Want het blijft een heel aparte vrouw, hè, Jade?’

Olieberg: ‘Echt. Mij fascineert het enorm dat ze nog steeds zo springerig en jeugdig is; bijna alsof ze dit niet heeft meegemaakt. Ze heeft een verbazingwekkend vermogen om het stof van zich af te slaan en door te gaan. Dat maakt haar vreemd ongrijpbaar. 

‘Ik vind het ook interessant dat we zo’n sterke behoefte voelen om haar te duiden. Daar gaat onze voorstelling ook over: waarom willen we dat zo graag? Geeft dat ons een gevoel van veiligheid? Of is het dan makkelijker om een mening te hebben?

‘Misschien is het eenvoudiger om over dit onderwerp te praten als goed en kwaad, slachtoffer en dader duidelijk te onderscheiden zijn. Bij Laura krijgen we het niet gerijmd: ze is een jong meisje en een moeder, ze is kwetsbaar èn sterk, onbezonnen maar ook intelligent. Haar zijn afschuwelijke dingen overkomen èn ze heeft zelf heel grote fouten gemaakt.

‘Ik ben al een jaar met haar bezig en ik snap haar nog steeds niet. Ik kan nu beter accepteren dat ik het niet weet. En dat we het misschien wel nooit zullen weten.’

Laura H. gaat op 9/10 in première in het Stadstheater in Arnhem. Tournee t/m 24 december.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden