Vonk

'Laten wij in Hilversum de knop omzetten'

Kijkcijfers bepalen het beleid van de publieke omroep. Dus gaat die steeds meer op de commerciëlen lijken, stelt programmamaker Teun van de Keuken. Zijn oproep: weg met Frans Bauer, durf onderscheidend te zijn.

Omroepmedewerkers, op het Malieveld in Den Haag, voeren actie tegen de aangekondigde extra bezuinigingen van 100 miljoen euro bij de publieke omroep. Beeld anp

Waarom houdt niemand écht van de publieke omroep? Deze vraag doemt op na het zien van de beelden van de grote anti- bezuinigingsdemonstratie op het Malieveld van afgelopen woensdag. Toen ik hoorde dat de protestactie daar was gepland, moest ik denken aan een scène uit Borgen. De politica om wie de serie draait, Brigitte Nyborg, had een blunder begaan in een verkiezingsdebat. Haar campagneteam maakte zich direct zorgen over de zaal die was geboekt voor de partijbijeenkomst: veel te groot. Iedereen weet dat je beter een volle kleine zaal kunt hebben dan een lege grote. Het Malieveld is zowat de grootste zaal van ons land. Je hebt heel veel mensen nodig om die te vullen. En die waren er niet. De meeste aanwezigen waren medewerkers van de omroepen zelf. Medewerkers met hart voor de zaak, maar ook mensen die vrezen voor hun baan. MAX had bussen ingezet. Allemaal heel begrijpelijk en te billijken. Maar als de publieke omroep zo belangrijk is voor de mensen in het land en nu de strop dreigt in plaats van de broekriem, waarom komen die mensen dan niet massaal demonstreren als hun zoiets waardevols wordt afgenomen? Houdt niemand écht van de publieke omroep? En zo nee, waarom niet?

 
Houdt niemand écht van de publieke omroep? En zo nee, waarom niet?
Teun van de Keuken

Even een relativerende opmerking tussendoor. De programma's van de publieke omroep zijn over het algemeen populair. Gerard Timmer zei het bij de najaarspresentatie van de Nederlandse Publieke Omroep (NPO) nog vol trots: Nederland 1, 2, en 3 zitten bij de vier best bekeken zenders van ons land. Die trots is terecht. Het gaat goed. En waarschijnlijk zijn er beleidsmakers die vinden dat deze lijn gewoon moet worden voortgezet: dezelfde programmering, voor hetzelfde budget. Maar in deze tevredenheid over die goede kijkcijfers schuilt ook het gevaar. Is het winnen van de race van de commerciëlen het hoogste doel van de NPO? Houdt de publieke omroep zich voldoende aan haar publieke taak? En wat is die publieke taak eigenlijk?

 
In deze tevredenheid over die goede kijkcijfers schuilt ook het gevaar. Is het winnen van de race van de commerciëlen het hoogste doel van de NPO?
Teun van de Keuken

Ik werk ruim tien jaar voor televisie en nog langer voor de radio. Allemaal voor programma's die de publieke omroep uitzendt. In die tijd heb ik veel zien veranderen. En niet per se ten goede. Sinds de begindagen van de Keuringsdienst van Waarde ben ik, met een kleine onderbreking, verslaggever van dit programma. Alle presentatoren van de Keuringsdienst waren, net als ik, volstrekt onbekend. Alleen Wouter Klootwijk genoot enige bekendheid als schrijver voor de krant. Tien jaar geleden kregen wij, als totaal niet bekende presentatoren, de kans meteen een flinke serie te maken. En, hoewel de kijkcijfers matig waren, het jaar daarop weer. Er waren mensen bij de omroep die de kwaliteit van het programma inzagen en het tijd gaven. Inmiddels scoort het erg goed. Maar als nu iemand met een voorstel als voor de Keuringsdienst zou komen, dan zou het geen kans meer krijgen. Niet met die presentatoren - 'leuk voorstel, maar kan het niet met Jort Kelder?' - en zeker niet in zo'n lange serie. Programma's krijgen nu veel minder tijd om te rijpen, om het publiek aan zich te laten wennen.

Ik doe wat iedereen doet die voor de televisie werkt. Ik controleer iedere ochtend na mijn uitzending de kijkcijfers. En dan word ik chagrijnig of blij. Bij erg extreme cijfers ( goede of slechte) kun je soms een telefoontje van een omroepbaas verwachten. Uitgelaten of met een grafstem. Om verder te praten over die cijfers en de mogelijke oorzaak ervan: misschien volgende keer een beetje meer zo en een beetje minder dat? Er is angst in Hilversum geslopen. Programmamakers en omroepbonzen zijn net hedendaagse politici: niet proberen kiezers te winnen voor de eigen boodschap, maar vertellen wat die willen horen, geheel volgens de maxime van Ruud Hendriks in zijn RTL Véronique-tijd: 'Als het volk morgen de hele dag bloemkolen wil zien, dan krijgt het bloemkolen.' Mijn eigen ambities neigen meer naar het ouderwetse verheffingsideaal: dit is er aan de hand in de wereld, mensen, luister! En dan - dat wel natuurlijk- er alles aan doen om te zorgen dát de mensen ook luisteren. En kijken.

 
Er is angst in Hilversum geslopen. Programmamakers en omroepbonzen zijn net hedendaagse politici: niet proberen kiezers te winnen voor de eigen boodschap, maar vertellen wat die willen horen.
Teun van de Keuken
Ruud Hendriks: 'Als het volk morgen de hele dag bloemkolen wil zien, dan krijgt het bloemkolen.' Beeld Lumine

Marktaandeel
Wat denk ik niet iedereen weet, is dat de raad van bestuur van de NPO na overleg met omroepen en netmanagers voor elk uitzendtijdstip op elke zender (het 'slot') bepaalt hoeveel geld eraan mag worden uitgegeven, welk kijkcijfer er moet worden behaald én welk marktaandeel. Dat laatste is het percentage van het totaal aantal televisiekijkers op dat moment. Dit staat dus allemaal vast nog voor bekend is welk programma er in dat slot komt. Als het marktaandeel - structureel - niet wordt gehaald, wordt het programma van de buis gehaald. En dus wil elke progammamaker de geheimen van de kijker kennen. Ik ook. Daarom ben ik ooit naar een kijkcijfergoeroe in Hilversum geweest. Deze man kon precies vertellen op welk moment wie waar wegzapte. Heel interessant. Eén conclusie: van totaalshots raakt de kijker in de war en dan gaat hij weg. Omdat iedereen in Hilversum zijn kijker wil vasthouden, verdwijnt het totaalshot uit onze programma's. Een kleine verandering, maar symbolisch voor de angst dat het programma zelf verdwijnt.

Samen met Roland Duong maak ik al jaren programma's vanuit journalistieke belangstelling: hoe werkt Europa? Hebben wij daar nog wat te zeggen? Maar ook: hoe zit de bestuurscultuur in Nederland in elkaar? Waarom wordt er zo veel geld verspild in woningbouwcorporaties, kinderopvang en ziekenhuizen? En waarom vertillen zo veel gemeenten zich aan megalomane bouwprojecten? Die onzekerheid over de kijkcijfers maakt het werken soms moeilijk. Op de redactie wordt daar regelmatig over gediscussieerd: als we dit zo doen, dan snappen de mensen het niet, dan zappen ze weg, het moet anders. Dat hoort ook bij ons vak. Wij willen met onze programma's zoveel mogelijk mensen bereiken. Ingewikkelde thema's zo brengen dat ze aantrekkelijk en begrijpelijk zijn en dus meer mensen trekken. Dat is leuk voor ons en goed voor de relevantie van het programma. Maar wat als we te ver doorslaan in het aanpassen en programma's te veel op elkaar gaan lijken? Iedereen probeert toch te voldoen aan de gouden formule der goede cijfers.

 
Maar wat als we te ver doorslaan in het aanpassen en programma's te veel op elkaar gaan lijken? Iedereen probeert toch te voldoen aan de gouden formule der goede cijfers.
Teun van de Keuken

Netmanager
Vorig jaar werden wij ontboden bij de netmanager van Nederland 2, een voormalig acteur in Spijkerhoek, hoorspelschrijver en mede-ontwikkelaar van De Gouden Kooi. Wij hadden net een lang seizoen De slag om Nederland (over die megalomane bouwprojecten onder andere) achter de rug. Het programma had behoorlijk wat losgemaakt: hier een directeur opgestapt, daar een wethouder. Een behoorlijk aantal van de grandioze bouwprojecten waarmee wethouders hun gemeente op de kaart hadden willen zetten, ging na onze uitzending niet door. Om de netmanager het publieke belang van ons programma te laten zien, hadden we een boekje gemaakt vol met knipsels uit landelijke en regionale kranten, waarin deze wapenfeiten werden genoemd De netmanager was niet onder de indruk. Hij schoof het boekwerkje vrijwel onmiddellijk terzijde en vroeg zijn collega om de kijkcijferstatistieken. Invloed op de meningsvorming is leuk, uiteindelijk draait alles om de cijfers. Het programma heeft het niet gered.

Inmiddels is die netmanager weg. Zijn opvolger lijkt het belang van gedegen journalistiek belangrijker te vinden. Niet gek, want hij heeft jarenlang zelf voor journalistieke programma's gewerkt: hij begon bij Hier en Nu en was hoofdredacteur van Netwerk. Van hem mogen we in ieder geval weer een nieuwe serie De slag om Europa maken: Nederlands enige programma over Europa, de Europese politiek en hoe deze uitwerkt in Nederland en verschillende lidstaten. Bij voorbaat geen megakijkcijferkanon, maar een journalist in de leiding vindt het onderscheidend en informatief genoeg om te mogen voortbestaan. Het volk moet toch worden voorgelicht over Europa. Ik ben het daar natuurlijk mee eens en ik ben er blij om. Maar als deze netmanager weggaat, vindt zijn opvolger dat dan ook? Wat als we straks met een voormalig muzikant, circusartiest of haiku-dichter zitten? Welke keuzes maakt deze dan? Is het duidelijk wat de publieke taak van de publieke omroep precies is? Zodat programmamakers weten wat ze van de bazen kunnen verwachten en kijkers wat ze van Nederland 1 tot en met 3 mogen verlangen?

Doormodderen
In Den Haag, waar de doelstellingen voor de omroepen worden geformuleerd, is het stil. De politici lopen daar niet rond met antwoorden op deze vragen, maar met een rekenmachine. Het lijkt mij logischer eerst te bedenken wat voor omroep je wilt hebben en dan te berekenen wat die moet kosten. Goed, voorheen heeft de regering besloten dat onze omroep 'breed' moet zijn. Een vaag begrip. Als je nu forse bezuinigingen oplegt, zonder die doelstelling te wijzigen, dan zeg je eigenlijk: 'Modder lekker door, maar voor minder.' Dat gaat niet.

 
De publieke omroep hoeft de strijd van de commerciëlen niet per se te winnen en zeker niet door hen na te doen. Waarom moet de kampeervakantie van Frans Bauer op Nederland 1?
Teun van de Keuken

Ik weet zeker dat Nederlanders willen betalen voor de publieke omroep. Maar wel voor eentje die zich onderscheidt. Die als ze een programma uitzendt waarin nieuwe formats worden getest, niet weer alle bekende paardjes van stal haalt. Ali B is misschien wel leuk, hij is niet echt nieuw of vernieuwend. Die redt het zonder TV Lab ook wel. De publieke omroep hoeft de strijd van de commerciëlen niet per se te winnen en zeker niet door hen na te doen. Waarom hier quizzen en pulp uitzenden die het daar ook wel redden? Waarom moet de kampeervakantie van Frans Bauer op Nederland 1? En wat doet Eén tegen Honderd, dat achtereenvolgens door de TROS, Talpa, Tien, RTL4 en nu de NCRV is uitgezonden, bij de publieke omroep? Misschien dat deze programma's voorzien in een 'brede' publieke omroep, 'speciaal voor iedereen'. Maar ze dienen verder geen enkel belang en kunnen prima door de commerciëlen worden uitgezonden. Hoeven we daarvoor alvast niet te betalen. Maar genereren deze programma's dan geen reclame-inkomsten? Vast, maar een echt publieke omroep zendt wat mij betreft ook geen reclame meer uit.

Maar, roepen de voorstanders van de brede omroep dan, als die programma's uit het bestel verdwijnen, wordt de publieke omroep elitair en marginaal. Dan kijkt er straks geen hond meer naar. Wat een flauwekul. Er zijn genoeg typisch publieke programma's die uitstekend scoren: het Journaal natuurlijk, De Wereld Draait Door, Radar, de dramaserie over prins Bernhard, EenVandaag, Nederland van Boven, en zo kan ik nog wel even doorgaan. Sommige van die programma's zijn misschien niet geheel volgens uw smaak gemaakt, ze voldoen prima aan de publieke taak. Daartussen kunnen we dan andere programma's uitzenden die minder worden bekeken, omdat wij - in Hilversum en in Den Haag - bepalen dat die belangrijk zijn: gedegen journalistiek, goede documentaires, kunst, gedurfde satire.

Er worden nog steeds prachtige programma's uitgezonden door de publieke omroep. Slimme programma's waar je wijzer van wordt. Ontroerende programma's, verrassende mensen. Ik kan nog steeds iedere avond tussen de drie publieke zenders schakelen en er veel van opsteken. Mooie bijzondere dingen zien. Dat zou mij niet lukken als ik tussen de commerciële zenders zou schakelen. Ook al omdat de reclame daar, zeker in de programma's zelf, ondraaglijk is. Het idee om de inkomsten van de publieke omroep te verhogen door meer reclame te gaan uitzenden, is dan ook ridicuul. Het onderscheid tussen publiek en commercieel zou verder afnemen. In de toekomst helemaal geen reclame meer op de publieke netten.

Beste, lieve en goede NPO, ga uit van eigen kracht. Maak programma's van uitmuntende kwaliteit, zowel op het gebied van journalistiek als drama. Durf! Geef onbekende televisiehoofden met talent en ideeën een kans en stuur Frans Bauer op permanente vakantie. Probeer niet bij de eerste vier best bekeken zenders te horen door de commerciëlen te imiteren, maar wordt nóg publieker.

 
Beste, lieve en goede NPO, ga uit van eigen kracht. Durf!
Teun van de Keuken
Omroepmedewerkers, op het Malieveld in Den Haag, voeren actie tegen de aangekondigde extra bezuinigingen bij de publieke omroep. Beeld anp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden