AchtergrondProtest-medium

Laten we Instagram niet het ‘sociale medium van de verzetsbeweging’ noemen

De Instagrammers struikelden vorige week over elkaar heen om hun steun aan de Black Lives Matter-beweging te tonen. Maar dat maakt Instagram nog niet tot een nuttig protestmedium.

Een zwart vlak op Instagram. Beeld Hollandse Hoogte / Zuma Press

Vorige week kleurde Instagram zwart. Van boven in de tijdlijn naar beneden kon de gebruiker scrollen langs zwarte vlakken en nog meer zwarte vlakken, die waren gepost om steun te betuigen aan de Black Lives Matter-beweging. Blackout Tuesday, was het motto – de oorspronkelijke actie was begonnen op dinsdag. De vlakken verschenen ook op Facebook en Twitter, maar nergens sprongen ze zo in het oog als op het gewoonlijk overvrolijke Instagram. Was de showcase van het fleurige leven opeens het sociale medium van de revolutie geworden? Het platform dat ons de barricade op dreef? Was dit het ontwaken van Instagram als protest-medium?

Eigenlijk was Blackout Tuesday bedoeld als een ‘dag van reflectie’ voor de muziekindustrie na de dood van George Floyd. Het initiatief ervoor was genomen door twee muziekbazen, Jamila Thomas en Brianna Agyemang, die onder de hashtag #TheShowMustBePaused pleitten voor een onderbreking van de werkweek. ‘We zullen niet doorgaan met business as usual zonder eerbied te hebben voor zwarte levens’, schreven ze op theshowmustbepaused.com. Onder andere Spotify en Apple verklaarden die dinsdag het grootste deel van de werkdag op te zullen schorten.

De campagne was nog maar net van start gegaan of hij was de Instagram-sfeer al ingewaaid. Veel muzieklabels hadden een boodschap geplaatst in witte letters over een zwart vlak, zoals Thomas en Agyemang dat hadden gedaan op hun website. Instagrammers kopieerden die esthetiek in de vorm van simpele zwarte blokken, maar dan zonder witgeletterde boodschap of onderschrift. Vaak alleen met een hashtag: #TheShowMustBePaused, #BlackTuesday en vaak ook #BlackLivesMatter. Een snelle, makkelijke en duidelijke manier om je standpunt weer te geven.

Of gewoon om jezelf sociaal bewogen te doen voorkomen – de actie kan in sommige gevallen waarschijnlijk nog het best worden geïnterpreteerd als goedbedoelde lifestylekeuze, of het woke-wassen van je persoonlijke merk. Net zoals nu allerlei grote bedrijven, van Discovery-tv tot Amazon, solidair willen overkomen door BLM-illustraties op sociale media plaatsen. Zangeres Joy Oladokun maakte er een satirisch filmpje over dat viraal ging op TikTok. ‘Grafisch ontwerp is de oplossing voor racisme, grafisch ontwerp zal de wereld eerlijk maken’, zingt ze in een aanstekelijk deuntje, terwijl ze op de plaats marcheert. Ze heeft zichzelf gelabeld als ‘elk bedrijf in Amerika’. ‘Hier is een witte hand en een zwarte hand, die doen we samen. Hé, kijk daar!’ Na die ‘afleidingsmanoeuvre’ springt ze uit beeld om ‘beleid uit te oefenen dat iedereen onderdrukt.’

Dat puur symbolische betrokkenheid ook in het geval van goedbedoelende Instagrammers schadelijk kan zijn, bleek toen het plaatsen van zwarte vlakken een wereldwijde trend werd. Bij veel van de de zwarte plaatjes stond #BlackLivesMatter. Dat vertroebelde de tot dan toe nuttige hashtag, waaronder allerlei informatie over de beweging werd gedeeld: demonstraties, achtergrond, updates, wat te doen, hoe financieel te helpen. Wie nu zocht op #BlackLivesMatter stuitte op een eindeloze muur van zwarte vlakken. De getoonde solidariteit werkte de beweging zo alleen maar tegen.

Laten we Instagram dus nog maar even niet het ‘sociale medium van de verzetsbeweging’ noemen. Die titel gaat volgens de MIT Technology Review naar Google Docs, die visueel saaie functie van Google waarmee je samen aan een document kan werken, ieder vanaf een eigen apparaat. Op het eerste gezicht lijkt het een onwaarschijnlijke winnaar. Het kent geen toeters, bellen of sociale glans.

Maar het succes zit juist in die eenvoud. Google Docs is een plek waar op heldere wijze informatie kan worden verzameld, gestructureerd en gepubliceerd. Het hoeft nooit definitief te zijn: het is tegelijk openbaar en een werk in wording. En wat er staat zakt niet meteen weg in de tijdlijn van de lezer, zoals bij Twitter of Instagram. Het is het ideale platform om gezamenlijk ideeën uit te werken tot een effectief actieplan.

De laatste weken werd er op die manier van alles gedeeld, van boekenlijsten om jezelf over racisme te onderwijzen tot instructies om de beweging te steunen en voorbeelden van brieven om aan politici te sturen. Een van de meest gedeelde documenten heet Resources for Accountability and Actions for Black Lives en bevat een stappenplan voor mensen die slachtoffers van politiegeweld willen helpen. Ook Thomas en Agyemang linkten op theshowmustbepaused.com naar een Google Doc: Anti-racism resources for white people, met een lijst bronnen voor ‘witte mensen die anti-racistische kinderen willen opvoeden’. Daarin wordt de lezer aangespoord het document te laten circuleren op sociale media en onder vrienden, familie en collega’s.

‘Technologie versterkt sociale bewegingen, maar paradoxaal genoeg worden ze op dezelfde manier door technologie verzwakt,’ zegt Zeynep Tufekci. In 2017 verscheen haar boek Twitter and Tear Gas: The Power and Fragility of Networked Protests. Een paar belangrijke bevindingen daaruit heeft ze samengevat in een Ted Talk. Tufekci vergelijkt de door internet ondersteunde bewegingen van de 21ste eeuw – de Arabische Lente, Occupy Wall Street – met de Amerikaanse burgerrechtenbeweging in de jaren vijftig en zestig.

Een halve eeuw geleden was het mateloos hard werken om een massa op gang te krijgen. Toen Rosa Parks was gearresteerd omdat ze weigerde haar zitplaats aan een witte passagier af te staan, besloot de burgerrechtenbeweging dat er een boycot moest komen. Om in korte tijd een enorme groep daarvan op de hoogte te kunnen brengen, moesten ze handmatig 52 duizend flyers drukken met behulp van een stencilmachine. Ze hadden heimelijk toegang gekregen tot die van een universiteit, waar ze het weekend en een hele nacht doorwerkten. Vervolgens moesten al die dingen nog van persoon tot persoon worden verspreid.

Het gemak waarmee nu een protest kan worden georganiseerd is onvergelijkbaar. Maar volgens Tufekci zijn het juist de omslachtige logistieke klussen die de organisatie van de beweging zo sterk maakten. ‘Op deze wijze werd een organisatie gecreëerd van mensen die samen konden nadenken, collectief moeilijke beslissingen konden nemen, consensus schiepen, innoveerden en het belangrijkste: samen konden doorgaan ondanks alle hindernissen.’ Zo werden er uiteindelijk ook veranderingen afgedwongen, iets wat de Occupy-beweging niet voor elkaar kreeg. Die heeft weliswaar gezorgd dat er een wereldwijd gesprek op gang kwam over ongelijkheid, maar het beleid dat die ongelijkheid ondersteunt bestaat nog steeds.

Misschien ligt daarin ook wel een verklaring voor de huidige omvang en effectiviteit van de Black Lives Matter-beweging: die heeft zich door de jaren heen steeds effectiever leren organiseren en weet bij iedere demonstratie hoe ze de volgende beter kan aanpakken. ‘De magie zit hem niet in de stencilmachine, het zit hem in het vermogen samen te werken, samen te denken’, zegt Tufekci. Daar leent een grondig onderhouden Google Doc zich stukken beter voor dan een showcase van betrokkenheid op Instagram.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden