Interview John Luther Adams

Lang was componist en milieuactivist John Luther Adams een roepende in de woestijn. Nu wordt er opeens geluisterd

John Luther Adams in de Sonorawoestijn.

De Amerikaanse componist John Luther Adams (66) was al in de jaren 70 milieuactivist. Maar pas nu op grote schaal doordringt hoe ernstig de planeet eraan toe is, slaat zijn werk aan. Adams levert de soundtrack bij het klimaatprobleem. Hoe doet hij dat? 

De lievelingsboom van de Amerikaanse componist John Luther Adams, een blauwe paloverde, staat in de Sonorawoestijn, op het Mexicaanse schiereiland Baja California. Adams (66) rijdt er graag heen met zijn fourwheeldrive. Hij klapt er een tafeltje uit, zet daar een sinaasappelkratje op en bekroont zijn mobiele studio met een lessenaar. Dan sluit hij zijn ogen en luistert.

De wind ritselt.

Een keitje verschuift.

De groenstaarttowie fluit.

Als hij maar lang en diep genoeg luistert, meent de componist zelfs het snorren van de aarde te horen. Luisterend naar de woestijn wórdt hij woestijn.

Kanteljaar

Become Desert heet ook het orkeststuk dat Adams aan die sensatie heeft gewijd en dat donderdag 25 april in de Rotterdamse Doelen zijn Europese première beleeft. Eén zindering moet het worden, opgewekt door vijf groepen muzikanten en zangers. Ze zitten voor op het podium en achter in de zaal, links en rechts op  hoge balkons. 40 minuten lang wordt het publiek rondom gestoofd in klank.

Luisteradvies  van de componist: ‘Sluit je ogen en luister naar het zingen van het licht.’

‘Dat is een regel uit een gedicht van Octavio Paz’, zegt een zachtmoedige stem vanuit de Sonorawoestijn. Vogels mengen zich in het telefoongesprek met John Luther Adams, zingend en schaterend, alsof ze een aandeel hebben in zijn plotselinge succes.

2013 werd zijn kanteljaar. Adams voltooide Become Ocean, ‘oceaan worden’, een traag deinend orkestwerk boven duistere diepten. Prompt won het stuk een Pulitzerprijs. De cd-opname kreeg een Grammy. En toen Taylor Swift, de popster, zo begeesterd raakte dat ze 50 duizend dollar schonk aan het premièreorkest, was John Luther Adams een gevestigde naam.

Kon hij eindelijk een neus trekken naar die andere John Adams, zijn land-, vak- en generatiegenoot, die vanaf de jaren tachtig wereldfaam verwierf met opera’s als Nixon in China.

‘Haha’, klinkt het in Baja California. ‘Ik was 60 toen de roem me overspoelde. De erkenning is fijn, maar de bekendheid doet me verder weinig. Ik had al vrede gesloten met mijn bestaan, ik wist al wat mijn muziek behelsde.’

Van margefiguur tot ecoheld, zo luidt de samenvatting van zijn leven. Lange jaren was John Luther Adams de componist die zich als milieuactivist had gevestigd in Alaska. Beetje excentriek misschien, maar hij schreef verdienstelijke klanken. En nu, bijna van de ene op de andere dag, levert hij soundtracks bij het klimaatprobleem. Eerst de zeespiegelstijging, nu de verwoestijning. Hoe flikt hij dat?

Akoestische geografie

Oppervlakkig beschouwd doet Adams niets bijzonders: natuur verpakken in noten. Een leger componisten ging hem voor, van Beethoven die in zijn Zesde symfonie het pastorale landleven belichtte, inclusief onweer, tot de Fransman Olivier Messiaen die complexe vogelzang vertaalde naar de toetsen van de piano.

‘Zo ben ik ook begonnen’, zegt Adams. ‘Toonschilderen in de buitenlucht, als een Claude Monet van de muziek, keurig in de Europese traditie.’

Vernieuwing waaide binnen met John Cage. Die Amerikaan zette in 1952 de kunst van het luisteren op z’n kop met de compositie 4’33’’. Niet wat wordt gespeeld is de muziek (er wórdt namelijk niks gespeeld), maar het omgevingsgeluid dat de luisteraar in het tijdsbestek van 4 minuten en 33 seconden waarneemt, van knorrende maag tot verschuivende stoel.

Laat Adams zich nu vaak in een vergelijkbare omstandigheid bevinden. Van jongs af aan is hij gefascineerd door schrale, weidse landschappen. ‘Sneeuwvlakten, toendra en taiga, de woestijn: ogenschijnlijk heerst er stilte, maar wie goed luistert, hoort voortdurend geluid.’

Hij muntte er een term voor: sonic geography, zeg maar akoestische geografie, het verzamelde geluid dat opklinkt uit een landschap. Maar het gaat verder dan dat. Als Adams in Baja California met gesloten ogen onder zijn paloverde staat, registreert zijn brein ook andere sensaties. Gutsend zonlicht bijvoorbeeld. Bedwelmende gele bloesem. Of het imaginaire geraas waarmee zwerfkeien in oeroude tijden zijn afgebroken van de rotsen ver weg.

‘In zulke landschappen, op het kruispunt van ruimte en cultuur, in de wisselwerking tussen omgeving en verbeelding, voel ik me diep verbonden met de aarde. Ik noem het ware plaatsen.’

Het sfeervolle toonschilderen heeft Adams allang achter zich gelaten. Verwacht in Become Desert geen prikkende cactus of karakteristieke vogelroep. De Sonorawoestijn klinkt eerder als een ijle tinkeling, voortgebracht door zachte tikjes op de crotales (bronzen schijfjes die al klonken bij rituelen in de Oudheid). Als een hoog suizen, geproduceerd door strijkstokken die over snaren schuren. En klanknevels alom, trillend als hete lucht boven een wegdek.

In zijn techniek is Adams schatplichtig aan het minimalisme, muziek die het zoekt in de gestage transformatie van melodische cellen, harmonische velden en ritmische puls, met aartsvaders als Philip Glass en Terry Riley. Maar het was de klimaatverandering  die de doorslag gaf voor Adams’ succes. Adams’ eco-minimalisme raakte een snaar. Opeens liep er een componist rond die zijn noten plooide naar de natuur, die muziek liet klinken als een meditatie rond het thema duurzaamheid.

Beeld Michel Keppel

Idealen

Dat pad volgt hij zelf trouwens al sinds zijn 25ste. Met een rugzak vol idealen trok Adams in 1978 van Californië naar Alaska, de noordelijkste, meest uitgestrekte staat van de Verenigde Staten. Hij ging er de natuur redden, een betere samenleving stichten en de muziek opnieuw uitvinden.

Zo’n 300 kilometer onder de poolcirkel betrok hij een blokhut. Adams hakte hout, ruimde sneeuw, regelde drinkwater, soms bij 60 graden onder nul. ‘Ik leefde naar hartelust mijn idealen uit. Ik was voltijds activist en voltijds componist.’

Tot zijn vriendin hem voor het blok zette. Kies je voor de utopie of voor mij en je zoon. Adams capituleerde. In 1989 streek hij neer in de provinciestad Fairbanks. Hij concentreerde zich op componeren en schreef introspectieve stukken als In the White Silence (1998), over de witte stilte van Alaska. 

Als eenling in een uithoek vond hij zijn stem. Adams vond het prima, maar de wereld die hij was ontvlucht, die van olie, kapitaal en data, sloeg langzaam maar zeker zijn tentakels uit naar Alaska. ‘Natuurlijk zie ik de ironie. Ik haat Facebook, ik walg van Google, ik heb een hekel aan mijn smartphone. Maar alleen dankzij internet heeft mijn muziek zich over de wereld kunnen verspreiden.’

Tegenwoordig maakt niets hem blijer dan bijval van jeugdige fans. ‘Hun enthousiasme houdt me gaande. Wat zou het mooi zijn als mijn muziek iemand inspireert tot grootse daden.’ Die zijn hard nodig, weet de man die in Alaska merkte hoe winters zachter werden, hoe ijs zich terugtrok en uitheemse vogelsoorten verschenen. Nu hij om gezondheidsredenen naar het zuiden is verkast, valt hij met zijn neus in een ander klimaatdrama:  verwoestijning.

Het geeft zijn composities een alarmerende ondertoon. Oceaan worden, woestijn worden, hij gunt het de mensheid niet letterlijk. ‘Ik denk vaak aan een citaat van de Franse Romantische schrijver François-René de Chateaubriand: bossen gaan aan beschavingen vooraf, woestijnen volgen.’

Nee, John Luther Adams schuift donderdag in Rotterdam niet aan bij de Europese première van Become Desert. Een kwestie van de daad bij het woord. ‘Voor ik het weet overtreft mijn CO2-voetafdruk die van een klein Afrikaans land.’

John Luther Adams: Become Desert. Rotterdams Philharmonisch Orkest o.l.v. Kevin John Edusei. 25/4, de Doelen, Rotterdam.

John Adams

Adams wordt in 1953 geboren in Meridian, Mississippi. Hij drumt als tiener in een rockband en studeert compositie aan het California Institute of the Arts. In 1975 vertrekt hij als milieuactivist naar Alaska. Hij speelt daar slagwerk in het Fairbanks Symphony Orchestra en het Arctic Chamber Orchestra. Vanaf 1989 concentreert hij zich op componeren. Sinds 2014 woont hij afwisselend in New York, Mexico en Chili. Voor zijn stuk Become Ocean (2013) wint hij in 2014 een Pulitzerprijs en in 2015 een Grammy Award. In 2018 gaat Become Desert in première, dat hij schrijft mede in opdracht van het Rotterdams Philharmonisch Orkest. Een cd-opname van Become Desert verschijnt in juni. 

Muziek en voetafdruk

In de klassieke muziek wordt duurzaamheid langzaam maar zeker een kwestie. De CO2-voetafdruk van de sector is aanzienlijk, met muzikanten die gewend zijn van continent naar continent te vliegen. Dat kan niet zo doorgaan, vinden vooral Scandinavische pioniers. Zo probeert het symfonieorkest van Lahti (Finland) sinds kort klimaatneutraal te reizen. Wie in de concertzaal van Helsingborg (Zweden) wil optreden, is vanaf het seizoen 2020/21 alleen nog welkom via land of water. En drastisch was het besluit van de Zweedse operazangeres Malena Ernman om haar succesvolle internationale loopbaan op een laag pitje gezet. Niet gek misschien: haar beroemde dochter is de 16-jarige klimaatactivist Greta Thunberg.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.