Lanark is speels en eigenwijs boek dat de draak steekt met zichzelf

Boek (fictie) - Alasdair Gray

Speelse klassieker van eigenzinnige schrijver Alasdair Gray eindelijk in het Nederlands vertaald. De auteur toont met genoegen zijn eruditie maar steekt ook de draak met zichzelf.

In 1981 publiceerde de toen 47-jarige schrijver en kunstenaar Alasdair Gray een debuutroman waaraan hij naar eigen zeggen dertig jaar had gewerkt: Lanark - A Life in Four Books. Het was een boek dat zowel door zijn uiterlijk als zijn inhoud meteen werd opgemerkt als buitengewoon. Anthony Burgess noemde Gray 'de grootste Schotse schrijver sinds Sir Walter Scott'. In de jaren die sindsdien zijn verstreken heeft het boek de status van een klassieker gekregen.

Fictie; Alasdair Gray; Lanark - Een leven in vier boeken; Uit het Engels vertaald door David Grävling. Koppernik; 600 pagina's; 29,90 euro.

Hoewel Grays werk ook in Nederland niet onopgemerkt bleef, verscheen Lanark - anders dan zijn tweede roman, 1982 Janine - nooit in Nederlandse vertaling. Tot de kleine uitgeverij Koppernik de moed (en goede smaak) had het project aan te pakken.

Je hoeft Lanark - Een leven in vier boeken alleen maar door te bladeren om te zien dat het het product is van een eigenzinnige geest. Gray speelt met de typografie, verrijkt het boek met pentekeningen en goochelt met de inhoud.

De roman bestaat uit vier boeken en opent met Boek Drie. Daarna volgt een Proloog, Boek Een, een Intermezzo, Boek Twee, Boek Vier, een Epiloog met annotaties en ten slotte nóg vier hoofdstukken. In de Epiloog verklaart de schrijver zich nader: 'Ik wil dat Lanark in één volgorde wordt gelezen maar dat er uiteindelijk in een andere aan wordt gedacht. Het is een oude truc. Homerus, Vergilius, Milton en Scott Fitzgerald hebben hem gebruikt.'

En inderdaad: de auteur begint zijn verhaal in medias res, al wordt dat de lezer pas na een paar honderd bladzijden duidelijk. In Boek Drie maken we kennis met Lanark, iemand die zonder herinnering aan zijn verleden wakker wordt in een trein en in de stad Unthank arriveert. Unthank blijkt een nachtmerrieachtige variatie op Glasgow: het is er bijna 24 uur per dag donker, het regent er altijd, er verdwijnen voortdurend mensen en iedereen lijkt vroeg of laat besmet te worden met een mysterieuze ziekte.

Na enige tijd wordt bij Lanark 'drakenhuid' geconstateerd: zijn huid wordt steeds harder en schubbiger. Hij vindt genezing als hij door een 'mond' in de aarde naar beneden valt en in een instituut terechtkomt waar hij wordt genezen en verplicht wordt tot de medische staf toe te treden.

Waar Boek Drie een angstwekkende, surrealistische of fantastische werkelijkheid beschrijft, vertellen Boek Een en Twee het relatief conventionele verhaal van Duncan Thaw. Duncan is een gevoelig, intelligent kind dat opgroeit in vooroorlogs Glasgow. Knipogen naar de lezer suggereren dat zijn verhaal niet mijlenver van dat van Gray zelf afstaat.

Eenmaal in zijn puberteit is Duncan ten prooi aan overweldigende, dikwijls perverse seksuele fantasieën en een obsessieve masturbatiedwang. Daarnaast wordt hij gekweld door eczeem. Het blijkt nog maar een opmaat van wat komen gaat.

Wanneer in Boek Vier Lanark terugkeert, en de parallellen tussen Duncan en hem duidelijk worden, begint de lezer de conclusie te trekken dat twee verhaallijnen in deze roman zijn op te vatten als fasen van hetzelfde levensverhaal, op verschillende manieren verteld. Met ziekte als gevolg van gefnuikte liefde en seksualiteit als rode draad.

Lanark is boven alles een buitengewoon speels en eigenwijs boek, een boek dat zichzelf bloedserieus neemt (Homerus! Vergilius! Ik!) maar tegelijkertijd de draak steekt met zichzelf. Een boek waarin de schrijver met veel vertoon en genoegen zijn eruditie uitvent, maar ook een 'register van plagiarismen' opneemt.

Misschien is 1982 Janine als roman gaver. Maar Lanark is one hell of an original.

Meer over