'Laat mij den scepter nu ook eens wippen'

Je zou het niet denken, maar de 19de-eeuwer was dol op seks. Zoals kinderen niet willen weten wat hun ouders zonder kleren uitspoken, kunnen wij ons nauwelijks voorstellen wat er broeide in die ingesnoerde vrouwenlichamen en weinig erotische krijtstreepbroeken....

Nee, dat deden ze niet allemaal natuurlijk. Maar wel in de boeken,blaadjes en prenten die Nop Maas, literatuurhistoricus, Multatuli-kenneren biograaf van Gerard Reve, in de loop der tijd verzamelde of tegenkwamin catalogi. In de rafelranden van de literatuur vond hij schatten die doorde zeef van de tijd zijn gevallen, zoals 'realistische' romans metprachttitels als Een weeuwtje van iedereen, Alcoofgeheimen, of Beestmensch.Ook vond hij juwelen als de 'Prijscourant van gummi-artikelen', waarin de'Scheede Poeder Spuit' en 'Allerfijnste Vischblaas Preservatifs - bekendbij de Aristocratie' worden aangeboden.

Hij schreef erover in een boek met de vrolijke titel Seks!. . . In denegentiende eeuw, dat een nog vrolijker tekening op het omslag heeft:dartele meisjes, slechts gekleed in kniekousjes en haarlinten, beklimmeneen reusachtige roze penis.

Verwacht van hem geen 'hooggestemde inleiding over het Victoriaansekarakter van de negentiende eeuw en het oogmerk van dit geschrift om datbeeld bij te stellen', waarschuwt Maas in zijn voorwoord. Want: 'wie evennadenkt, gelooft niet dat dergelijke reputaties veel betekenen'.

Wie een completer beeld van de seksuele mores in dit tijdperk wilkrijgen, verwijst hij ruiterlijk naar studies van onder anderen MaritaMathijsen, Gert Hekma en Annet Mooij. Maas' boek is geen studie, maar eenverzameling vermakelijke artikelen die hij de afgelopen vijftien jaarschreef, vooral voor Spiegel Historiael.

Maar grote kennis van zaken heeft hij wel. Uit al die 'schuine',quasi-medische en hypocriet-stichtelijke lectuur is veel op te steken overde mentaliteit, de angsten en de moraal van mensen in de 19de, begin 20steeeuw. Vrouwen werden niet geschikt bevonden voor de bijslaap gedurende dezwangerschap, twaalf tot veertien maanden tijdens het zogen, en nog eensdrie maanden om de organen tot rust te brengen. Mocht de man dan eindelijkde slaapkamer binnen en bezwangerde hij haar, dan had hij weer twee jaarhet nakijken.

Geen wonder dat de bordelen - 140 waren er in Amsterdam - goede zakendeden.

Onanie werd tot in de 20ste eeuw als een levensgevaarlijk tijdverdrijfbeschouwd. Jicht en een verschrompeld lid zijn nog het minste wat je ervankunt oplopen. Op den duur hingen de zelfbevlekker blindheid, leverlijdenen krankzinnigheid boven het hoofd. Een geestig stuk is 'Zelfbewaring',over een Engelse kwakzalver die een soort postorderbedrijf annexadviesbureautje bestierde dat beloofde tegen grof geld de lijders van hunkwaal af te helpen.

Wie wilde weten waar hij terecht kon om zich een avond goed te vermaken,moest het vooral zoeken in de hoek van de stichtelijke of sociaal bewogenlectuur waarin de zelfkant van de samenleving wellustig werd beschreven.Een tijdschrift als De Middernachtzendeling, ter bestrijding van deprostitutie, bracht nauwkeurig de bedrijfstak in kaart, inclusief adressen,prijzen, en manieren om een 'veile vrouw' aan te spreken. Wie viel op jong,maagdelijk en blond, kon voor zijn bestelling de code 'No.16, nieuweaansluiting, B' gebruiken.

En dan was er nog de echte porno, natuurlijk niet als zodanigherkenbaar. Een Rotterdamse uitgever met de naam Artistiek-Bureau gaf onderzedige titels als Jeanne d'Arc, de maagd van Orleans boeken uit waarin de19de-eeuwer kon lezen hoe honderd jaar eerder de Parijse libertijnsebeau-monde zich vermaakte. Het ging er ruig aan toe: er wordt 'gespietst'en 'gestoot' dat het een aard heeft, 'snoeperige poesjes' ontvangen'ongeduldige jongeheeren', en op het hoogtepunt roept een dame uit:'Ik. . . krijg. . . stortingen!' Maas doet mooie ontdekkingen in hetfrivole taalgebruik 'Wippen' was, anders dan nu, een term voor het edelehandwerk - 'Laat mij den scepter nu ook eens wippen'. Was iemand een vrouwter wille, dan heette het 'moeren'.

Die woorden kom je niet tegen in het werk van twee beroemde, door menigtijdgenoot verachte schrijvers, Louis Couperus en Oscar Wilde. Maas laatzien dat in beide gevallen hun boeken werden beschimpt op grond van degeaardheid van hun maker. Een jezuïet noemt Couperus 'een ziekelijkverfijnde genieter (. . .) een ongeneeslijke nev-ropaath!' Toen Wilde in1900 onder deerniswekkende omstandigheden was gestorven, werd hij in hetAlgemeen Handelsblad weggezet als een dichter 'wiens groote talenten zicheen verkeerden uitweg zochten'. Gelukkig hielp het niet. Beide schrijversbehoren tot de weinigen van hun tijd die nog worden gelezen.

Aleid Truijens

Nop Maas: Seks!... In de negentiende eeuwVantilt240 pagina's22,50ISBN 90 7750 340 4

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden