Theater La Vérité

La Vérité, een lofzang op de leugen én verzoening met de lach

‘Een lofzang op de leugen’. Zo noemt de Franse toneelschrijver Florian Zeller (39) zijn stuk La Vérité (2011). Zeller is één van de meest gespeelde en bejubelde toneelauteurs van dit moment. Gisteren ging De Waarheid, een komedie over ontrouw, geheimen en bedrog met in de hoofdrollen Huub Stapel en Johanna ter Steege, in première in het Amsterdamse theater DeLaMar.  ‘De waarheid op zich heeft geen waarde’, aldus Zeller. ‘Liegen is soms een teken van beschaving.’  

Huub Stapel en Johanna ter Steege in De Waarheid. Beeld Annemieke van der Togt

Zeller ontvangt de Volkskrant in zijn comfortabel ingerichte kantoor in het noordwesten van Parijs. Er bestaan twee soorten toneelschrijvers, zegt hij. ‘De besten, dat zijn schrijvers die zelf acteur zijn geweest. Zij weten intuïtief wat werkt op het toneel.’ De andere categorie bestaat uit auteurs die via de literatuur in het theater zijn beland. ‘Die hebben die intuïtie niet. Dat levert vaak matige stukken op.’

Als die theorie klopt, is Zeller (39) een van de uitzonderingen die de regel bevestigt. Als jonge twintiger publiceerde hij zijn eerste romans. In Frankrijk gold hij onmiddellijk als literaire belofte, sommige critici vergeleken hem met Michel Houellebecq. Alles wees op een lange carrière als romanschrijver. In het theater kwam Zeller naar eigen zeggen zelden.

Zo’n vijftien jaar geleden ontdekte hij het theater min of meer per toeval. Hij was ‘in één klap verliefd’, vertelt de schrijver. ‘Al had ik toen nog geen idee van de rol die het in mijn leven zou gaan spelen.’

De liefde tussen Zeller en het toneel bleek wederzijds. Zellers teksten worden geroemd om hun eenvoud en effectiviteit. Ze zijn inmiddels in meer dan 45 landen opgevoerd. De Engelse krant The Guardian noemde Zeller ‘de spannendste nieuwe toneelschrijver van deze tijd’.

Florian Zeller

Zeller – een geboren Parijzenaar met een vriendelijke oogopslag en een zachte stem – is net terug uit New York, waar de Amerikaanse uitvoering van zijn stuk La Mère deze maand in première gaat. De hoofdrol wordt gespeeld door Isabelle Huppert, de grande dame van het Franse acteursgilde. Dat Huppert zich aan een dragende rol in een Engelstalig toneelstuk waagt, noemt Zeller ‘een uitdaging’. Glimlachend: ‘Gelukkig is ze beste actrice van de wereld.’

Maar nu gaat het over De Waarheid, die net zijn Nederlandse première beleefde: een komedie over een man die een affaire heeft met de vrouw van zijn beste vriend en daardoor in een web van leugens belandt. De man ziet weinig kwaads in al die leugens, maar zijn minnares kan er maar moeilijk mee leven en wil alles opbiechten. 

Het vertrekpunt van La Vérité is een citaat van Voltaire. ‘De leugen is alleen een zonde als hij pijn doet. Als hij goed doet, is het een grote deugd.’ Bent u het daarmee eens?

‘Zeker. De waarheid vertellen kan egoïstisch zijn; de waarheid houdt niet altijd rekening met de gevoelens van anderen. Een samenleving waarin iedereen pretendeert altijd de waarheid te spreken, is per definitie een tirannieke samenleving. Voor mij is dat een schrikbeeld.’

Het spanningsveld tussen waarheid en leugen is volgens Zeller het fundament van het theater. ‘Het spel dat we met de waarheid spelen, is de basis van het contract tussen theatermakers en hun publiek. Iedereen weet dat wat op het podium gebeurt, niet echt is. De toeschouwers zitten op oncomfortabele stoelen in een obscure zaal. Na een paar uur lopen ze weer naar buiten. En toch worden mensen écht geraakt. We blokkeren iets in onze hersenen, we accepteren een alternatieve realiteit. Dat is het mysterie van het theater.’

La Vérité was Zellers eerste komedie, een vorm waarvan hij tot dan toe dacht dat die niet echt bij hem paste. ‘Tijdens het schrijven heb ik me verzoend met de lach’, zegt de auteur met terugwerkende kracht.

Waarom was die verzoening nodig?

‘Ik heb lang het idee gehad dat komedie minder belangrijk is dan drama. Een absolute misvatting. Het schrijven van een komedie is niet wezenlijk anders is dan het schrijven van een tragedie. In beide gevallen is de essentie dat de toeschouwers worden uitgenodigd een actieve rol te spelen. Dat de acteurs niet vóór het publiek spelen, maar mét het publiek.’

‘Een goede komedie doet dus meer dan mensen alleen aan het lachen maken. Maar ik ontdekte tijdens het schrijven van La Vérité wel dat het wel veel voldoening geeft om mensen aan het lachen te maken. Als schrijver ben ik in zekere zin de eerste toeschouwer. En ik schoot regelmatig zelf in de lach, in mijn eentje achter de computer.’

Wat maakt een leugenaar tot een geschikt personage in een komedie?

‘Michel, de hoofdpersoon in La Vérité, is niet alleen een leugenaar, hij is vooral een belabberde leugenaar. Het is ontzettend moeilijk om dat te spelen. Alleen grote acteurs kunnen overtuigend iemand neerzetten die slecht liegt. Als het goed is uitgevoerd, is het geweldig om iemand te zien liegen die dat eigenlijk niet kan. Het heeft iets kinderlijks, liegen tegen beter weten in, maar we hebben het allemaal wel eens gedaan. Uiteindelijk kijken we naar onszelf.’

De Waarheid van Florian Zeller door Senf Theaterproducties. Tournee t/m 3/5. Inl. senf.nl

Huub Stapel en Johanna ter Steege in De Waarheid Beeld Foto Annemieke van der Togt

Meest geprezen stuk: De Vader

Zellers meest geprezen toneelstuk is Le Père (‘De Vader’), over een gepensioneerde tapdanser die aan de ziekte van Alzheimer lijdt. Het stuk is een onderdeel van een trilogie waartoe ook La Mère en Le Fils behoren.

Le Père werd bekroond met meerdere Molières, een prestigieuze Franse toneelprijs. In 2014 werd het verkozen als beste Franse toneelstuk van het jaar. Eind 2016 ging het stuk in Nederland in première als De Vader, onder regie van Gijs de Lange, die ook De waarheid regisseert. De hoofdrol werd gespeeld door Hans Croiset, die voor die vertolking de Louis d’Or won, de prijs voor de indrukwekkendste mannelijke hoofdrol. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.