La Chana is 70, maar danst nog steeds als een bezetene

La Chana is een grootheid in de flamenco. Zelfs nu ze 70 is, danst ze nog, zittend. De bekroonde film over haar leven is vanaf morgen te zien.

La Chana in de gelijknamige documentaire.

Aan de telefoon al blijkt dat La Chana een bijzondere vrouw is. 'Ik wil tegen je praten vanuit mijn ziel', zegt ze. En op het einde, als we de afspraak voor het interview hebben gemaakt: 'God zegene je.'

Antonia Santiago Amador, zoals de Catalaanse officieel heet, danste flamenco zoals niemand ter wereld dat kon. Haar voeten roffelden op de grond met de snelheid van druppels die op het dak kletteren tijdens een zomerse stortbui. Ze is nu 70. Soms danst ze nog, gezeten in een stoel vanwege haar pijnlijke knieën. Ze wordt weer veel gevraagd voor optredens sinds er een documentaire over haar leven is uitgekomen, La Chana. De film, van Lucija Stojevic, ging op het Idfa in Amsterdam in première en won de publieksprijs. De kijkers sloten La Chana in hun hart om haar passie en haar kracht en omdat ze hen heel dichtbij laat komen. Vanaf morgen draait de film in Nederland in de bioscoop.

Amsterdam Spanish Film Festival

Behalve in de bioscoop is La Chana ook te zien op het Amsterdam Spanish Film Festival, dat nog duurt tot en met 4 juni. Een van de hoofdgasten op het jaarlijkse festival is de Spaanse filmer Álex de la Iglesia (Perdita Durango, Messi). Zijn thriller El Bar, over een groep mensen die zich voor een schutter verschuilt in een bar, is zondag de slotfilm.

'Zij die weet'

La Chana ('zij die weet') is een van de grootheden van de flamenco. Op haar 14de begint de zigeunerin met optreden, aangemoedigd door haar oom, die gitaar speelt. Eerst in Barcelona, waar soms kunstenaar Salvador Dalí in het publiek zit - 'maar ik had liever dat hij niet kwam, want zijn cheeta begon te grommen als ik danste'. Ze breekt door in Madrid en danst overal in Europa, Australië en de VS.

La Chana danst als een bezetene. 'Ik zag op het podium een natuurkracht die toevallig, van buiten, op mijn moeder leek', vertelt haar dochter in de documentaire. 'Als kind dacht ik dat die kracht haar kapot zou maken.'

Nu zit La Chana op de veranda van haar villa in Catalonië met twee voeten omhoog op een stoel. Aan de ene voet een blauw-wit gestreepte sok, aan de andere een rood-witte. Op haar schoot dwergpoedel Canelita (Kaneeltje). Haar rechtervoet is ontstoken. Ze kan zelfs niet lopen. Dat is problematisch, want binnenkort heeft ze een paar optredens. 'Maar ik heb de absolute zekerheid dat ik zal kunnen dansen', zegt La Chana. 'Weet je waarom? Omdat God een ordelijke God is. Hij weet dat alles is aangekondigd, op de sociale media.'

Het leven van La Chana is een ode aan de improvisatie. Ze knijpt haar ogen een beetje dicht en zegt, op een toon alsof ze een geheim vertelt: 'Ik improviseer. Dat is een wereld die alleen bestaat als je je eraan overgeeft.

'Je moet niets horen voordat je begint. Je gaat naar een donkere plek. Ik wil niets weten van wat er wordt gezegd. Ik sluit me af. Ik denk niet aan mijn huis, niet aan de auto, niet aan geld. Ik bevrijd me van alles. Ik wil niets weten van de wereld, en zo ben ik schoon als ik begin te dansen.

Roffelende ritmes

'Als ik dans, begeef ik me in de ziel. Ik weet niet precies wat er gebeurt, of ik in een andere dimensie ben of heel diep in mezelf. Ik begrijp het niet, maar ik zie de bron. Een fontein van wijsheid. Uit deze fontein komt alles naar buiten. Alle ritmes. En het gaat van boemboemboem, met een ongelofelijke snelheid! De ziel weet veel, meer dan ikzelf weet. Die ziel heeft gereisd. Ik weet niet waar zij is. Maar ik weet dat ze bestaat, en dat ze de reden is dat ik improviseer.'

Ze roffelt ritmes in haar slaap en als ze staat te koken. 'Ik heb dit van kleins af aan gehad', zegt ze, 'maar vroeger zei ik het tegen niemand, zodat ze niet zouden denken dat ik gek was.' Als meisje klom ze over een muur, naar een terrein waar bakstenen werden gemaakt. Dan nam ze twee bakstenen, zocht een plek onder een boom en begon op de stenen te dansen. Flamenco. Ze had de ritmes gehoord op de radio. Nooit had ze de dans gezien. Televisie hadden ze niet en op feesten danste de familie de rumba. Waarom de flamenco die aantrekkingskracht op haar had? 'Omdat ik het in mijn ziel droeg.'

De wereld van de ratio is niet de hare. La Chana heeft geleefd op haar intuïtie. Ze leest niet vlot. Naar school ging ze nooit. Ze hielp haar oma bij het verkopen van anjers. Dan gingen ze naar een dorp ver weg en mochten ze overnachten bij een aardige familie. Na het eten zette die familie haar op de tafel en danste ze.

'Als ik naar school was gegaan, zou ik misschien niet zo hebben gedanst als ik dans. Tegenwoordig zijn ze bezig met tweevierde, vierachtste, achtzestiende. Daar kan ik niks mee. Het is allemaal zo mathematisch, hè. Het is niet mijn wereld.'

Lange tijd voelde ze zich alleen tijdens het dansen vrij. Haar ex-man, 'de vader van mijn dochter', mishandelde haar. Stond ze met twee gebroken ribben op het podium. 'Ik kon nauwelijks ademen', zegt ze. 'Ik hijgde als een hond.' Het kwam zo ver dat haar echtgenoot haar verbood te dansen. La Chana verdween uit het openbaar.

Familie

'Ik moest zwijgen', zegt ze. 'Omdat ik broers heb.' Een hele tijd later. 'Omdat er anders een moord was gepleegd.'

Pas in de documentaire laat ze iets los over het schrikbewind dat haar ex-man over haar voerde. 'Mijn broers zijn nu op leeftijd, de vader van mijn dochter ook.' Toch durft ze nog steeds nauwelijks te spreken over de mishandelingen. Ze geeft een voorbeeld, op fluistertoon, zegt dan dat het niet in het artikel mag. 'Heb ik je niet gezegd dat ik moest zwijgen?'

Ze begint weer met dansen als haar eerste man haar verlaat, vooral om geld te verdienen voor zichzelf en haar dochter. Maar mannen blijven bepalen wat ze mag en wat niet. Onder zigeuners, vertelt ze, waren mannen nu eenmaal de baas. Toen ze als vrouw van boven de 40 uitging met Félix, die later haar tweede echtgenoot werd, moest ze het voor haar vader verborgen houden.

Ze verdedigt haar vader. 'Nu is er veel vrijheid, te veel. De jonge meisjes geven alles, en ze doen zichzelf pijn in hun ziel. Stel, ik ben 12 of 13 jaar, ik word verliefd, ik ga met hem naar bed, maar twee dagen later is hij met mijn vriendin. Dat beschadigt me. Door die pijn stellen jonge mensen zich hard op. Niemand vertrouwt elkaar meer. De mensen hebben nu niet meer zo veel liefde in zich. Wat vergist de wereld zich.'

Félix bleek de man bij wie ze zich ook thuis vrij kon voelen. Ze wist het meteen. Op hun eerste date gingen ze naar een restaurant in de bergen. La Chana tekent in de lucht hoe het was. 'Een tuin, met een klein riviertje, heel veel bloemen. Toen zag ik hoe een ster, ssssjjjjj, zijn hoofd kruiste. Ik dacht, onmiddellijk: laat me met hem trouwen.'

Applaus

'Ik werd verliefd op zijn eenvoud en bescheidenheid.' Ze hoest een beetje. 'Félix, ik zit te kuchen!' Vanuit de keuken, waar hij bezig is konijn te stoven, komt Félix onmiddellijk aan met een warme omslagdoek. Op fluistertoon: 'Het is een engel. Ik ging naar New York, naar Mexico, naar Australië, China, India, overal. Ohhhhh, zeiden de mensen. Maar daarna ging ik naar mijn hotelkamer en was ik alleen. Er waren superrijke mensen, die verliefd op me werden vanwege het dansen. Maar ik dacht: nee, zijn eenvoud is onbetaalbaar na hetgeen ik heb meegemaakt.'

Ze stopte weer met dansen zodra ze trouwde met Félix. 'Omdat dit de waarheid is! Eten maken voor mijn man, voor de kinderen, voor iedereen die hier komt. Het leven is beter zo. Zonder fantasieën. Zonder grandeur.

'Ik heb nooit gedanst voor het applaus. Andere mensen doen een dans, en als op het einde het applaus komt, glimlachen ze. Ik niet. Ik kan niet glimlachen. Als ik stil wil staan en uitrusten, en in gesprek wil zijn met de ziel, applaudisseer dan niet! Dat verbreekt de magie.'

En toch: nu ze 70 is, is ze terug op het podium. Als een toegift op haar leven. Theaters smeken haar om nog één keer te komen optreden, en La Chana kan die smeekbedes niet weerstaan. 'Het ziet er niet verkeerd uit, hoor, ook al zit ik in een stoel. Ik heb niet de kracht die ik vroeger had, maar mijn ziel is voller. Er is een gezegde in Spanje dat luidt: de tijd geeft kleur aan de dingen.'

En La Chana danst nu vooral om over God te vertellen. Ze brengt het gesprek voortdurend op wonderen, op religieuze ervaringen, op Bijbelteksten. 'Mijn film heeft gewonnen omdat God dat wilde. Zodat ik over hem kan praten in de media. Hier leven we een seconde, maar met Hem hebben we het eeuwige leven. Als het je iets kan schelen, verdiep je er dan in. Want je ziel zal niet sterven.'

Lees hier de recensie van La Chana (****)

De betovering die La Chana teweegbracht, slaat over op de kijker. Een liefdevol portret. Scènes van haar oude dag, tv-kijkend met poedel, maken de film compleet.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden