Kwaliteit uit zich ook in woordkeuze

De smeekbede die Jan Kuitenbrouwer aan het slot van zijn rubriek Hedenlands van 22 juli richt tot de ombudsman van de Volkskrant kan ik moeilijk negeren....

Hij is het woord al een paar keer tegengekomen in mijn column. Gelukkig kan het documentatiesysteem van de krant het woord in combinatie met mijn werk maar één keer vinden; gelukkig, want eerlijk gezegd, ben ik het wel met Kuitenbrouwer eens. Het woord klinkt niet en ik had net zo goed, nee, veel beter dus 'riskant' kunnen gebruiken.

Kuitenbrouwers grote vrees is dat het gewraakte woord straks in de nieuwe dertiende druk van Van Dale staat; dan is er volgens hem geen houden meer aan. Het staat al in het Groene Boekje, de officiële woordenlijst van de Nederlandse taal. In de twaalfde druk van Van Dale staat wel een reeks woorden eindigend op -vol: angstvol, betekenisvol, eervol, genotvol, krachtvol, succesvol, talentvol, temperamentvol, maar niet de combinatie met risico. Maar blijft dat zo in de volgende druk die in september verschijnt?

Drs. C. den Boon, hoofdredacteur van de nieuwe druk: 'Er zijn zoveel samenstellingen te vormen met -vol, dat je ze niet allemaal kunt opnemen. Risicovol zou prima in het lijstje passen. Je zou kunnen zeggen dat het er virtueel al in staat.'

De databank waarin staat geturfd hoe vaak een nieuw woord wordt gebruikt in wat Den Boon 'de spraakmakende gemeenschap in Nederland' noemt, geeft 922 meldingen sinds 1991. Die score betekent volgens hem dat het woord tamelijk geaccepteerd is. Komt het nu dus in de nieuwe druk? De hoofdredacteur: 'Met de uitgever hebben we afgesproken geen uitspraken te doen over welke woorden wel of niet in de in de nieuwe druk zijn opgenomen.'

Ik heb overigens de dikke Van Dale deze week moeten raadplegen na kritiek van een Groningse lezeres op de verslaggeving over de Tour de France. In een passage over de lichamelijke en geestelijke gesteldheid van de Nederlandse ploeg las zij maandag: 'Eentje viel en verloor daarbij alle moraal.' Het verbaast haar dat de sportredactie van een kwaliteitskrant het verschil niet schijnt te weten tussen moraal en moreel.

De tourverslaggever is zich het probleem bewust. 'Moraal' is van oorsprong Belgisch wielerspraakgebruik, zegt hij, dat door anderen is overgenomen, ook buiten de wielersport. Het woordenboek geeft als vijfde betekenis van moraal: (sportterm; gallicisme) moreel. Het mag dus wel, maar of je het dan als verslaggever ook zo moet opschrijven, betwijfel ik.

Op mijn bureau liggen meer verzoeken om eens aandacht te schenken aan in zwang geraakt, maar kennelijk storend woordgebruik. Een Haagse lezer ergert zich aan het woord 'dossier' als er een politiek probleem wordt bedoeld. 'Ik krijg namelijk sterk de indruk', schrijft hij, 'dat politici al tevreden zijn als het dossier is gesloten, maar het probleem feitelijk nog niet is opgelost.' Hij denkt dat als journalisten 'dossier' niet meer zouden gebruiken, het voor politici al een stuk lastiger wordt om een dossier te sluiten.

Hoewel deze opvatting goed zou passen in een laatste stelling bij een proefschrift, heeft hij gelijk wat betreft het gebruik van het woord. Ik vind het een modieus woord dat niet zou misstaan in het lemma 'Vreselijke uitdrukkingen' van Het nieuwe stijlboek van de Volkskrant. De redactie wordt daarin gemaand die uitdrukkingen zoveel mogelijk te vermijden.

In die lijst staat ook de uitdrukking 'ervoor gaan'. Een lezer vindt vermijden onvoldoende; hij wil er een verbod op. De kop op de pagina Economie 'Loeff-partners gaan voor meer dan geld' was voor hem de aanleiding om te bellen. De uitdrukking hoort niet thuis in een kwaliteitskrant, meent hij.

Vrijdag had hij opnieuw kunnen bellen wegens pagina 4: 'Glenda Jackson gaat voor Londen'. 'Gaan voor' is voor een koppenmaker ongetwijfeld lekker kort, maar 'kiezen voor' had ook gepast.

Uit een Hooglandse briefkaart spreekt ergernis over het 'nodeloos opgeblazen toontje, ook in koppen' dat de redactie soms hanteert. De lezeres wijst op de kop 'Transavia sleept minister voor rechter'. Is het woord 'daagt' misschien te beschaafd voor een kwaliteitskrant, vraagt ze zich af.

De klagers hebben gelijk. Het begrip 'kwaliteitskrant' omvat meer dan alleen de journalistieke inhoud. Koppen, taal- en woordgebruik maken er evenzeer onderdeel van uit. Niet voor het eerst: de redactie dient meer oog te hebben voor deze aspecten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.