Kwaliteit in contrast

Voortreffelijk grafisch werk uit W.O.II

Op het gebied van de grafische vormgeving in Nederland was de Tweede Wereldoorlog bepaald geen dieptepunt. Aan beide zijden ontstond mooi werk.

Foto -

'De kunst van het reclamebiljet bestaat nu uitsluitend hierin, om dit op zoo voortreffelijke wijze te doen, dat men algemeen overtuigd wordt van de realiteit van een bepaald feit.' Schreef Adolf Hitler in Mein Kampf. Er zit zeker een mate van voortreffelijkheid in het werk van 'foute' grafische ontwerpers die in 1940-1945 propaganda-affiches voor het Nederlandse nationaal-socialisme maakten.

Foto -

Tweedeling

Goed Fout is een overzicht van de grafische vormgeving in Nederland in oorlogstijd. Aan de ene kant de 'bruine' Duitse affiches en boekuitgaven. Daar tegenover het werk van zij die zich tegen de nazi's verzetten. Soms is er ruimte voor twijfelgevallen. Pieter Kuhn werd na de oorlog beroemd met de strip Kapitein Rob in verzetskrant Het Parool. Maar in die oorlog tekende hij de omslag van Doodgravers van het Britsche Imperium, een rabiaat antisemitisch boek.

Het aardige van de tweedeling is dat de grafische stijl van het nationaal-socialisme zo rijk contrasteert met de poëtische en tersluikse van 'verzets'-typografen als Hendrik Werkman en Willem Sandberg. Wat niet betekent dat die nazi-vormgeving weinig kwaliteit zou bieden. Zeker niet. De kunstenaar/graficus Lou Manche maakte prachtige mobiliseringsaffiches voor de Duitsers. Zoals 'En Gij? Wordt W.A. man' (1940): een krachtig geschilderde kop, recht van voren, met glanzende petklep en levendige schaduwpartijen in het gezicht.

De Duitsers namen hun affiches serieus. Volgens propagandaminister Joseph Goebbels mocht een affiche nooit meer tekst bevatten dan je in een minuut kon lezen. Daar hielden vormgevers als Manche en Cornelis Koekkoek (zoon van de 'schoolplaten'-maker M.A. Koekkoek) zich aan. Het was effectief grafisch werk in de sociaal-realistische traditie. Zoals 'Uw plaats is nog vrij in de Waffen SS' (1942, onbekende ontwerper). Soldaten paraderen in het gelid met het geweer op de schouder. Eén silhouet blijft wit en is gevuld met de wervingstekst: in een oogwenk word je verleid een wereld te betreden van stoere discipline.

Foto -
Foto -
Foto -
Foto -
Foto -
Foto -
Foto -
Foto x

Contrastrijk

In deel twee worden de 'goede' ontwerpers beschreven in een uitstekende tekst van Alston W. Purvis. Hij focust op Sandberg en Werkman. De laatste overleefde de oorlog niet. Sandberg met veel geluk wel; hij zou directeur worden van het Stedelijk Museum Amsterdam. Zijn Experimenta typografica 1 is typografie om van te likkebaarden, met cryptische teksten over vrijheid. Het beste werk van de Groninger Werkman werd in de oorlog gedrukt in De Blauwe Schuit. Werkman noemde zijn kleurige, geschilderde illustraties zelf oneerbiedig 'druksels', een understatement voor geweldig werk, wat het eens te bitterder maakt dat hij vlak voor het einde van de oorlog is gefusilleerd .

Goed Fout toont uitstekend dat de oorlog veel contrastrijke grafische kwaliteit heeft opgeleverd. Dat poëtische van de verzetters lijkt door de tijd alleen maar aan kracht te hebben gewonnen. De NSB-affiches zijn weliswaar goed uitgevoerd, maar door die clichématige beeldtaal moet je ook steeds denken aan Rita Verdonk die prijkt op de verkiezingsaffiche van Trots op Nederland, met dat schildlogo, staand aan een scheepsroer terwijl de driekleur achter haar wappert. Elke rechtse campagnemaker zou er verstandig aan doen Goed Fout eens ter hand te nemen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.