'Kunstenaars zijn de dapperen onder ons'

Hanneke Groenteman is juryvoorzitter van de Volkskrant Beeldende Kunst Prijs. De Volkskrant kreeg een rondleiding langs de kunst in haar huis.

Hanneke Groenteman in haar woning in Amsterdam. Beeld Raimond Wouda

'Hier, een soort pornoplaatje.' Hanneke Groenteman haalt Faces van Hinke Schreuders van de muur. Een lieflijk geborduurd werkje, een afbeelding van een Japanse vrouw met een witte vlek op haar lip. Op de rand van het doek staat geborduurd: add sugar until you reach desired thickness. Het is het recept voor custard. 'Dat vind ik nou zó ontzettend geestig', zegt Groenteman. 'Custard schijnt in pornofilms te worden gebruikt als sperma.'

Ze kocht het werk een jaar of vijftien geleden nadat de vader van de kunstenaar haar een mailtje had gestuurd: dat zijn dochter zulke mooie dingen maakte en of ze daar eens naar zou willen kijken. Ze was toen presentator van De Plantage, het VPRO-praatprogramma over kunst en cultuur. 'Ik was er meteen weg van. Het is poëzie met een grimmig randje.'

Een ochtend op bezoek bij de juryvoorzitter van de Volkskrant Beeldende Kunst Prijs, de oeuvreprijs voor jonge beeldend kunstenaars waarvan de winnaar 11 december wordt bekendgemaakt. Bij de opening van de bijbehorende tentoonstelling in het Stedelijk Museum in Schiedam, een paar weken eerder, had Groenteman verteld wat ze zelf aan kunst in huis had. Marlene Dumas ('Litho's hoor, geen schilderijen'), Marc Mulders, Klaas Gubbels, Jasper Krabbé, Ger Lataster. 'Music for the millions', had ze haar verzameling genoemd. Waarmee ze bedoelde: niet zo vooruitstrevend als het werk van de genomineerden dat in Schiedam te zien is.

Ze heeft alle tijd genomen om dat werk goed in zich op te nemen. De foto's die Jan Hoek maakte van Somaliërs die zich voordoen als piraten: 'Volstrekt uniek en ongrijpbaar in zijn spel met identiteit. Hij dwingt je blik in een andere richting, en tegelijkertijd vraag je je steeds af of je in de maling wordt genomen.' De 'verrassende installatie' van Jay Tan, over een groepje vrouwen dat anderhalve eeuw geleden een astroloog assisteerde. Alexis Blake en haar performance over de rol van de vrouw in de beeldende kunst: 'De moeite die ze heeft gedaan om die op te voeren in de tempels van de kunst, zoals het British Museum.' De sculptuur van boeken van Anouk Kruithof: 'Indrukwekkend om te zien hoe onvermoeibaar zij bezig is met het verleden en met wat verdwijnt.' Evelyn Joacheng Wang, die zich niet alleen ontwikkelde van traditioneel opgeleid schilder in China tot conceptueel kunstenaar in Nederland, maar ook in transitie is van man naar vrouw. 'Kunstenaars zijn de dapperen onder ons. Die lopen voorop als het gaat om het stellen van vragen over onze identiteit, over waar we vandaan komen en waar het met de wereld naartoe gaat.'

'Een gewoon praatprogramma zonder gimmick - ik denk niet dat het er voorlopig nog komt' Beeld Raimond Wouda

Meer dan bij schilderijen, zegt Groenteman, heeft ze bij installatiekunst de verhalen nodig om te begrijpen waar het werk over gaat. Ze vindt een van de leukste dingen aan kunst dat er eisen aan haar worden gesteld, dat ze er niet even langs kan lopen en denken: mooi, niet mooi. Voor een televisieserie over antisemitisme had ze laatst een gesprek met een rabbijn. Doet u eigenlijk iets aan het geloof? vroeg hij haar, en ze antwoordde: helemaal niets. Waarop hij vroeg waar ze dan haar zingeving vandaan haalt. 'Ik zei: uit de kunst. Het enige wat mij tot bezinning brengt, tot nadenken, tot rust of onrust, het enige wat iets met me doet dat constructief is, is kunst. En toen zei die man: daar heb ik nou helemaal niks mee. Ik vond dat onbegrijpelijk.'

Een rondleiding langs de kunst die Hanneke Groenteman in de loop van haar leven verzamelde begint in de hal. Daar hangen litho's van Charlotte Mutsaers ('vrolijk makend') naast een foto die Hans Aarsman nam van de Munt in Amsterdam ('gekregen van mijn zoon Gijs, ik kan er eindeloos naar kijken') naast een portret dat Sam Drukker in 1995 maakte van toenmalig koningin Beatrix ('ze keurde het af omdat ze haar hals te oud vond, maar ik vind het heel erg mooi').

'In tegenstelling tot wat ik net zei, over kunst die vragen moet oproepen, geldt voor wat je hier ziet vooral dat ik er hebberig van werd en het mijn huis in wilde slepen. Al die werken samen maken mijn levensgeluk.'

Kunstprijs

Juryvoorzitter Hanneke Groenteman maakt 11/12 in Kunstuur de winnaar bekend van de Volkskrant Beeldende Kunst Prijs 2016. Voor het eerst in de tienjarige geschiedenis van de prijs is een live tv-registratie gewijd aan de uitreiking. Lucas De Man presenteert de uitzending vanuit het Stedelijk Museum Schiedam ( NPO2, 17.40 uur). Aan de prijs is een geldbedrag van 10 duizend euro verbonden. De publieksprijs loopt nog langer door, op 14/1 wordt de winnaar gehuldigd. Stemmen op de publieksfavoriet kan in het Stedelijk Museum Schiedam, op volkskrant.nl en op de Facebookpagina van de Volkskrant Beeldende Kunst Prijs.

Werd u opgevoed met kunst?

'Ik ging naar de Volksmuziekschool. Daar leerde ik naar klassieke muziek luisteren. Thuis waren we meer van de lichte muziek: Yves Montand en Jacques Brel. We hadden een grote reproductie van De sterrennacht van Van Gogh, boven de schouw, die vond ik heel mooi. Maar mijn echte entree in de kunstwereld is toch Ophef en Vertier geweest, het Vara-radioprogramma dat ik in de jaren tachtig samen met Berend Boudewijn presenteerde. Twee uur lang met kunstenaars en acteurs en musici, high en low culture door elkaar, praten over wat ze hadden gemaakt. Ik heb het altijd het leukst gevonden om dat wat mij beroerde, te delen met een publiek.'

Welke gesprekken zijn u uit die tijd het meest bijgebleven?

'God dat weet ik niet meer. Iedereen heeft bij ons aan tafel gezeten. Benno Premsela kwam nogal vaak. Joost Swarte. Erwin Olaf, Klaas Gubbels, Marlene Dumas. Karel Appel - maar dat was al tijdens De Plantage, toen hij decors had gemaakt voor de Nederlandse Opera. Van de gesprekken met beeldend kunstenaars herinner ik me het gevoel tekort te schieten; daar waar je met een schrijver over zijn boek kon praten, vond ik het met een beeldend kunstenaar lastig om op het publiek over te brengen wat ik had ervaren toen ik het werk zag. Je kunt wel vragen hoe iemand werkt of hoe hij op het idee kwam. Maar de worsteling van de kunstenaar, die met een leeg doek begint en uiteindelijk een punt bereikt dat hij denkt: nu is het af - dat viel moeilijk onder woorden te brengen. Vaak konden ze het zelf ook niet.'

We zijn op de eerste verdieping. 'Hier hangen een paar van mijn lievelingen', zegt Groenteman, bij een schilderijtje van Marc Mulders. Sinds hij in 1999 te gast was in De Plantage, is ze verliefd op zijn werk. Dit werk is niet zijn mooiste, maar het was betaalbaar: 'Die oude rozen in die prachtige donkere kleuren, dat vettige schilderen.'

Houdt u ook van het religieuze in zijn werk?

'Ik vind een religieuze connotatie prachtig, maar liever heb ik dat dan zo abstract mogelijk. Hij heeft ook collages gemaakt met Jezus aan het kruis en Maria met een kind; letterlijke montages van religieuze beelden. Dan dringt hij me iets op en daar hou ik niet van. Terwijl ik bij dit schilderijtje, als ik dat wil, over mijn eigen vergankelijkheid kan nadenken.'

Tegenover de wand met Mulders hangen zeefdrukken van Marlene Dumas. De grootste: Dorothy D-lite. Het is een vrouw, haar bovenlichaam hangt naar de grond, ze kijkt naar achter en wij kijken recht in haar vagina.

'Ze raakt mij altijd', zei u eerder over Dumas. Ook als ze Osama Bin Laden schildert?

'Ik weet nog dat we met Sterren op het doek, het programma van omroep MAX waarin bekende Nederlanders door schilders werden geportretteerd, draaiden in het Stedelijk Museum in Amsterdam. Het portret van Bin Laden hing er toen net. Ik vond het prachtig, maar de cameraman en de jongen van het geluid waren ontsteld: dat iemand een vriendelijk portret van een duivel maakt. Dat vond ik juist het angstaanjagende, dat zij hem zo schildert dat hij ook een mens is. Wat Dumas doet, is het ultieme voorbeeld van kunst waarover je wel na móét denken. Dorothy D-lite kon ik kopen omdat niemand het wilde hebben. Misschien vonden ze het te seksueel. Ik vind het schattig. Je ziet inderdaad een vagina en een kont, maar ik zie ook een meisjesachtig gezicht en die houding die net zo goed van een klein kind zou kunnen zijn dat naar haar moeder kijkt.'

Als presentator van De Plantage deelde ze haar enthousiasme met de kijkers. Nog kan ze het niet laten; als tafeldame bij DWDD riep ze onlangs op vooral naar A'dam en E.V.A. te kijken - 'de beste dramaserie ooit op de Nederlandse televisie'. Aan het einde van ons gesprek schuift ze een boek naar voren. Doodgewoon, een gedichtenboek over de dood voor kinderen, van Bette Westera, met tekeningen van Sylvia Weve. 'Wat ik even gezegd wil hebben: dit vind ik dus kunst. Omdat de tekeningen op zichzelf staan. Niet alleen illustratief zijn of iets verduidelijken. Ik vind het heel belangrijk dat mijn kleinkinderen hiermee in aanraking komen. Als ze hier zijn, lees ik er altijd uit voor.'

Bij de opening van de tentoonstelling zei u: er is bijna geen plek meer voor kunst op televisie. Maar we hebben DWDD, Kunstuur, Podium Witteman, Volle Zalen, Het Uur van de Wolf, Het geheim van de meester, De Tiende van Tijl.

'Er is geen praatprogramma meer, en dat vind ik erg. Documentaires over kunst zijn verrukkelijk, ik kijk er altijd naar, maar ze spreken een meer ingewijd publiek aan dan wanneer je Ali B. en de dirigent van het Concertgebouworkest aan tafel hebt. Dan krijg je een andere dynamiek. Wat ik ook jammer vind: dat van elk kunstprogramma een wedstrijd moet worden gemaakt. Een gewoon praatprogramma zonder gimmick - ik denk niet dat het er voorlopig nog komt.'

Wie zou het moeten maken?

'Ik denk ik. Ik weet niemand anders.'

Zou u het ook willen?

'Ben je gek. Ik heb de goede toon, maar om mijn leven weer helemaal in het teken van televisie te stellen, nee, daar ben ik te oud voor.'

Oogst 2016, tien jaar de Volkskrant Beeldende Kunst Prijs, met de vijf genomineerden van dit jaar en een overzicht van alle oud-winnaars, Stedelijk Museum Schiedam, t/m 22/1.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden