Profiel Kunstenaar Yayoi Kusama

Kunstenaar Yayoi Kusama, koningin van de stippen, wordt 90 jaar. Een fenomeen ontleed aan de hand van vijf werken

De Japanse kunstenaar Yayoi Kusama wordt vrijdag 90 en haar werk is populairder dan ooit. Haar stippen en pompoenen lijken gemáákt voor Instagram. In 2018 bracht haar kunst in totaal bij veilingen 90 miljoen euro op. Een poging het fenomeen Kusama te vatten in vijf kunstwerken. 

Japanse kunstenaar Yayoi Kusama met haar stippen. Beeld Foto getty/bewerking studio V

Infinity Nets (1943/1989)

Kusama worstelt al sinds haar jeugd in Japan met hallucinaties. Op dit doek krioelen donkere lijnen op een gele achtergrond. Twee bij acht meter vormt zich een wervelend ‘net’ waar bijna geen einde aan komt. Bijna, want wij toeschouwers zien precies waar het net stopt, waar de randen van het schilderij zijn. Voor Kusama is dat geen vanzelfsprekendheid, daarom noemt ze het een ‘infinity net’, een net van oneindigheid.

In haar autobiografie beschrijft ze een hallucinatie die ze als kind had. Met haar schetsboek zat ze tussen de akkers vol bloemen van het familiebedrijf. Opeens kregen de viooltjes menselijke gezichten, ze begonnen tegen haar te praten. Angstig vluchtte ze naar huis, waar tot haar schrik ook de hond tegen haar begon te praten. Op haar kamer tekende en schilderde ze: ‘Mijn koortsachtige schilderen komt voort uit wanhoop, het is de enige manier waarop ik in leven kan blijven.’

Na Kusama’s dappere besluit om haar geluk in de VS te beproeven ontmoet ze in New York kunstenaars en galeriehouders die in haar geloven. Haar hallucinaties blijven. Ze schildert doeken vol stippen en netten. Tijdens angstaanvallen heeft ze het gevoel dat ze door een net wordt gewurgd. Toch schildert ze door. Ze oogst er succes mee, exposeert met Donald Judd, Claes Oldenburg en Andy Warhol.

Judd, die naast kunstenaar ook criticus was, schrijft in 1959 in Artnews: ‘Yayoi Kusama is een originele schilder. De vijf witte, erg grote schilderijen in deze tentoonstelling zijn sterk, geavanceerd in concept en uitvoering. Het effect is zowel complex als eenvoudig.’ Kunstenaar Frank Stella koopt in die tijd een aantal van haar doeken, een daarvan wordt in 2002 aangekocht door de National Gallery of Art in Washington. 

Yayoi Kusama, Infinity Nets. Beeld Antoine van Kaam, Collectie museum Voorlinden

1965 Infinity Mirror Room, Phalli’s Field (Floor Show), 1965 (1998)

Het lijken gestippelde knuffels, een kunstzinnige zachte ballenbak, maar Kusama’s bekende spiegelkamer in Museum Boijmans Van Beuningen heet phalli’s field: penissenveld. Kusama heeft een afkeer van geslachtsdelen, haar ‘soft sculptures’ verbeelden meestal het mannelijk lid. Ook hier heeft de kunstenaar geprobeerd haar angst en gruwel te bedwingen: ‘Ik ben als de dood van alleen al het idee dat iets langs en lelijks als een fallus mij zou binnendringen.’

In dit kunstwerk uit 1965 maakte Kusama voor het eerst gebruik van spiegels om een gevoel van oneindigheid op te wekken en de toeschouwer deel te laten worden van het kunstwerk. Ze zou nog veel meer spiegelkamers maken. Voor een recente reizende tentoonstelling in de VS en Canada stonden honderddduizenden mensen uren in de rij voor de spiegelkamers. Als het erg druk was kregen ze ‘twintig à dertig seconden’ de tijd in een kamer. Genoeg  voor een selfie. Vijftig jaar nadat Kusama begon met het maken van oneindige kamers, blijkt zo’n spiegelkamer de ideale selfie-booth. Haar huidige populariteit dankt ze mede aan sociale media. The Observer rekende vorig jaar uit dat de afgelopen vijf jaar wereldwijd maar liefst vijf miljoen mensen naar Kusama’s kunst zijn gaan kijken. De kop boven het stuk: ‘Yayoi Kusama: the world’s favourite artist?’

Dit maffe rood-gestippelde piemellandschap is een van de geliefdste kunstwerken uit het Boijmans, vertelt hoofd collecties Sandra Kisters. Kusama maakte deze spiegelkamer in 1998, de oorspronkelijke installatie uit 1965 is niet bewaard gebleven. Maar het museum merkte dat er meer spiegelkamers opdoken met rood-wit-gestippelde kussens, bijvoorbeeld in Parijs bij Fondation Louis Vuitton. ‘Toen hebben we bij de galerie navraag gedaan, we dachten dat we een uniek kunstwerk hadden’, zegt Kisters. Een reactie bleef uit. Inmiddels staat het museum in contact met Kusama’s atelier. Als het Boijmans eind mei dichtgaat voor renovatie wordt de spiegelkamer gerestaureerd. ‘Daar willen we zo snel mogelijk afspraken over maken, nu Kusama nog leeft’.

Ook Museum Voorlinden heeft een spiegelkamer, een donker exemplaar met flikkerende gekleurde lampjes: Gleaming Lights of the Soul, uit 2008. Die is ter ere van haar 90ste verjaardag nu voor het eerst opgesteld in een speciale tentoonstelling. Het museum houdt rekening met grote drukte. Directeur Suzanne Swarts: ‘Je kunt de kamer met maximaal 2 personen betreden. Op drukke dagen betekent dit dat we mensen maar beperkt de tijd kunnen geven.’ Dat betekent in Voorlinden 45 seconden, volgens Swarts is dat na zelf de proef op de som te hebben genomen ‘een aangename tijdspanne’. Een selfie maken raadt ze af: ‘Het beste is de installatie te beleven zonder telefoon of camera; pas dan ervaar je het werkt zoals het bedoeld is.’

Yayoi Kusama, Infinity Mirror Room - Phalli's Field. Beeld Jannes Linders, Museum Boijmans Van Beuningen, Rotterdam.

1967 Performance Schiedam met Jan Schoonhoven

‘Ook de zon, de maan, de aarde en de sterren zijn stippen. Ze kunnen niet alleen bestaan. Ieder van ons is een stip. We komen samen en maken een prachtig patroon van stippen,’ aldus sprak de zelfbenoemde hogepriesteres van de stippatronen. In de jaren zestig treedt Kusama op in happenings waarbij ze blote mensen met stippen beschildert. Ze noemt het ‘anti-oorlog-happenings’, want ‘stippen zijn een symbool van vrede’. 

De foto’s van Kusama’s happenings verschijnen ook in Japanse media en daar is haar familie niet zo blij mee. Bij haar vertrek naar Amerika had de burgemeester van Matsumoto een officieel afscheid georganiseerd. Nu maakt ze de stad te schande. Haar naam wordt zelfs verwijderd uit de alumnilijst van haar middelbare school. Kusama’s ouders proberen hele oplagen van tijdschriften op te kopen, om hun reputatie te redden.

Ook tijdens haar reizen door Europa doet Kusama happenings. Twee keer laat kunstenaar Jan Schoonhoven (1914-1994) zich door haar beschilderen. Op deze foto gebeurt dat in Stedelijk Museum Schiedam, tijdens de opening van kunstbeurs Balans.

De kranten schrijven later uitgebreid over ‘het niet goed te praten gebeuren met de blote man’. Museumdirecteur J. Paalman maakt gauw zijn excuses in het Rotterdamsch Nieuwsblad: ‘We hadden afgesproken dat Hans van Maanen, de choreograaf aan de schildering deel zou nemen. Niet naakt echter. Hij zou zijn pantalon aanhouden.’

Een aantal verontruste Schiedammers schrijft een boze brief aan het gemeentebestuur over de performance. Tandarts G.P. Wattez verklaart namens hen in de krant: ‘Het gaat heus niet alleen over die uitklederij en dat verven. Já, en dan nog met een spuitbus ook, dat zien we niet als kunst, als het nu nog met een kwást was gebeurd… nee we vragen ons af waartoe dit alles leidt, als je dat regelmatig in een museum opneemt krijg je excessen.’ Uitklederijen zijn ‘onsmakelijk’, vindt de tandarts. Daar lijkt Schoonhovens werkgever, de PTT, het mee eens: hij loopt een promotie mis door de happenings.

Kunstschilder Jan Schoonhoven wordt beschilderd door de Japanse kunstenares Yayoi Kusama, Stedelijk Museum Schiedam (1967) Beeld Hollandse Hoogte / Nederlands Fotomuseum

2009 Pumpkin

Al heel vroeg duikt de pompoen op als motief in Kusama’s kunst. Ze won op haar 11de al een prijs met een pompoenschilderij. Ze memoreert in haar autobiografie: ‘De eerste keer dat ik een pompoen zag, was toen ik nog op de lagere school zat en met mijn grootvader een groot bedrijf bezocht waar zaden werden geoogst.’ Tussen de zinnia’s en de maagdenpalmen ziet ze de bloemen en vruchten van de pompoenplant. ‘Ik deed de zinnia’s aan de kant en plukte de pompoen. Meteen begon die tegen me te praten op een heel geanimeerde manier. De vrucht was nog vochtig van de dauw, onbeschrijflijk aantrekkelijk en zacht om aan te raken.’

Kusama schrijft dat ‘pompoenhoofd’ een scheldwoord is in het Japans: ‘Maar ik raakte betoverd door hun charmante en aantrekkelijke vorm. Wat me aantrok was het genereuze gebrek aan pretenties van de pompoen. Dat en zijn solide spirituele balans.’ Kusama’s pompoenen zijn altijd versimpelde grafische vormen met stippen, ze gebruikt ze in installaties, als sculptuur en op schilderijen. Twee jaar geleden ging in Washington een glazen pompoen kapot in een spiegelkamer getiteld All the Eternal Love I Have for the Pumpkins. Volgens ooggetuigen struikelde een bezoeker tijdens het maken van een selfie. 

Bovenstaande gele pompoen maakt deel uit van de collectie van Museum Voorlinden. Volgens directeur Swarts is Kusama’s succes mede te verklaren door de herkenbare terugkerende motieven in haar werk: ‘Stippen zijn haar handelsmerk geworden, zodra je polka dots ziet denk je onmiddellijk aan Yayoi Kusama. Dat zij in staat is om zo’n simpele vorm te claimen als haar signatuur, is heel bijzonder.’ 

Yayoi Kusama, Pumpkin (2009). Beeld Collectie museum Voorlinden

2014 Yayoi Kusama: I am Dying Now There the Death Is

Kusama woont sinds 1977 in een psychiatrisch ziekenhuis in Tokio, haar atelier is vlakbij. Het was een vrijwillige keuze van Kusama om begeleid te gaan wonen. Documentairemaker Heather Lenz maakte vorig jaar een film over de kunstenaar. Volgens haar koos Kusama voor de regelmaat en zorg van het ziekenhuis, zodat ze zich volledig aan haar kunst kon wijden en zich geen zorgen hoefde te maken over de was, de afwas of het avondeten. ‘Als je naar de kunstgeschiedenis kijkt, zie je dat veel succesvolle mannen hun vrouwen of bedienden hadden die hun deze zorgen uit handen namen’, aldus Lenz in The Observer.

De dood is een terugkerend thema in Kusama’s kunst. Haar eerste kennismaking met het ziekenhuis waar ze nu woont was na een zelfmoordpoging in 1975. Het is niet altijd aan de kunstwerken te zien dat ze over de dood gaan. Dit doek heet I am Dying Now There the Death Is. Een ander recent schilderij heet Suicidal Wishes. ‘Elke minuut van de dag ben ik me van de dood bewust,’ schrijft Kusama in haar autobiografie.

Ter gelegenheid van haar 90ste verjaardag mocht het Amerikaanse tijdschrift Vanity Fair haar deze maand een ‘Proust-vragenlijst’ afnemen. Op de vraag ‘Wat is uw huidige gemoedstoestand’ antwoordde Kusama: ‘Terwijl ik voel dat de laatste dag van mijn leven nadert, denk ik erover na een geweldig persoon, een geweldige kunstenaar te worden. En geweldige kunstwerken achter te laten. Elke dag doe ik mijn uiterste best zo veel moeite te doen als een mens maar kan, en dat wil ik blijven doen tot dit leven eindigt.’

Yayoi Kusama, I am dying now, there the death (2014). Beeld THE EKARD COLLECTION

Pump met witte blobs

Klaas en Heleen Gubbels leenden deze gevulde pump van Kusama (zonder titel, 1965) uit aan Museum Voorlinden voor de tentoonstelling. Kunstenaar Klaas Gubbels vertelt: ‘Dit schoentje raakte mij meteen, vanaf de eerste seconde. En dan wil ik het hebben, zo gaat dat. Ik hou erg van de zero-beweging. Ik denk dat we het zo’n dertig jaar geleden hebben gekocht voor ongeveer 200 gulden. Het heeft op verschillende plekken in ons huis gestaan. Maar zo mooi als nu in Museum Voorlinden heeft het hier thuis nooit gestaan.’

Autobiografie Infinity Net, The Autobiography of Yayoi Kusama, Tate Publishing, 2013

Documentaire Kusama: Infinity, 2018, nu te zien bij Lab 111 in Amsterdam

Tentoonstelling: Yayoi Kusama, Museum Voorlinden, T/M 01/09

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.