Kunstenaar werkt weer voor een hongerloontje

De bezuinigingen hebben een ravage aangericht in de kunstwereld, blijkt uit een rapport van de SER. Wie niet bij de top hoort, kan niet rondkomen.

Gilad Nezer, bas bij het Nederlands kamerkoorBeeld Aurelie Geurts

De economische crisis en bezuinigingen van de rijksoverheid, provincie en gemeente van in totaal ruim een half miljard euro hebben een kleine ravage veroorzaakt in de cultuursector. Er zijn 20 duizend vaste banen verdwenen, het aantal zzp'ers is navenant toegenomen, vaak in een zwakke positie. In theaters en bibliotheken en bij poppodia werken meer vrijwilligers dan betaalde krachten

Krimp

'Zorgwekkend', reageert SER-voorzitter Mariëtte Hamer op de resultaten van de verkenning die de Sociaal-Economische Raad samen met de Raad voor Cultuur heeft uitgevoerd op verzoek van minister Jet Bussemaker van Onderwijs en Cultuur. Zij wil weten hoe de bezuinigingen uitpakken, omdat ze de arbeidsmarkt in de cultuursector al lange tijd zorgelijk vindt. 'Mijn vermoedens worden helaas bevestigd', zegt minister Bussemaker. 'Het is belangrijk dat mensen in de heel diverse cultuursector, zoals vertalers, muziekdocenten en beeldend kunstenaars, een fatsoenlijk inkomen kunnen verdienen.'

De rijksoverheid heeft sinds 2013 200 miljoen bezuinigd op cultuur, ruim 21 procent van de begroting; de provincies 74 miljoen, de gemeenten 250 miljoen. De vier grote steden bezuinigen minder dan kleinere gemeenten. Gemeenten bezuinigen vooral op bibliotheken, muziekscholen en kunstcentra.

Hoewel de economie opleeft, is het de vraag of de cultuursector hierop meelift. Terwijl er vorig jaar weer banen bijkwamen, blijft de culturele sector krimpen. Tegenvaller aan de inkomstenkant zijn, behalve de consument die minder uitgaf, de giften. Tot de crisis liepen die op tot 419 miljoen euro in 2009. In 2013 was die inkomstenbron bijna gehalveerd, vooral doordat veel bedrijven moesten bezuinigen.

'Je schrikt van de verhalen', zegt SER-voorzitter Hamer. 'De onderhandelingspositie van zzp'ers, vaak tegen wil en dank, is soms zo slecht dat ze bijna voor niets werken om hun vak maar te kunnen uitoefenen. Door de sterke opkomst van vrijwilligers wordt zelfs dat steeds moeilijker.'

'De grens is meer dan bereikt', zegt Joost Westerveld, directeur van strijkersensemble Amsterdam Sinfonietta en voorzitter van de brancheorganisatie voor muziekensembles. 'Het ziet er van buiten mooi uit, bijvoorbeeld als je met Janine Jansen op een toppodium optreedt. Daar horen geen verhalen van onderbetaling bij. Maar het geld is er niet. De minister moet met een reparatiebudget komen, we hebben immers ook een maatschappelijke functie.'

Zwartboek

De verkenning leest als een groot zwartboek. Op bijna alle fronten 'scoort' de relatief kleine sector slechter dan de landelijke gemiddelden. In de sector van kunst, cultuur, erfgoed, architectuur, media en entertainment werkten in 2013 143 duizend werknemers en 106 duizend zzp'ers, samen 3 procent van de werkzame beroepsbevolking. In de periode daarvoor, van 2009 tot 2013 is het aantal vaste banen gedaald met 12,3 procent (landelijk gemiddelde min 2,5 procent). Het aantal zzp'ers is sterk gegroeid, met 20,4 procent (landelijk gemiddelde plus 9,6 procent).

Ook is de kans werkloos te worden in de sector cultuur twee keer zo groot als bij de rest van werkend Nederland. Wie wel werk heeft, verdient weinig: de helft van degenen met een creatief beroep verdient minder dan 30 duizend euro per jaar. Vaak is het inkomen van een partner nodig om een gemiddeld huishoudinkomen te verdienen. Bij andere beroepen van vergelijkbaar niveau verdient nog geen 20 procent minder dan dit bedrag. Wie in de cultuursector werkt, heeft een zwakke onderhandelingspositie, signaleren de Raad voor Cultuur en de SER. Dat geldt zowel voor werknemers als zzp'ers, tenzij je tot de top behoort.

De positie van veel zzp'ers baart extra zorgen. Velen hebben zich uit geldgebrek niet verzekerd tegen ziekte en arbeidsongeschiktheid. Vaak is er ook geen geld voor pensioenopbouw. Vooral schijnzelfstandigen zeggen de zelfstandigenaftrek (8.000 euro) nodig te hebben om te kunnen overleven: bijna de helft van de zzp'ers zegt te stoppen als die wordt afgeschaft. Veelzeggend is ook de behoefte van sommige zelfstandigen aan minimumtarieven voor een beroepsgroep of sector.

Pas afgestudeerden

Creatievelingen werkten al als zelfstandige ver voor de opmars der zzp'ers begon. Het ging dan vooral om kunstenaars, al waren er ook die er een baan in het onderwijs naast hadden. Maar sinds de crisis rukt het gedwongen zzp-schap op, constateren de SER en Raad voor Cultuur. Door bezuinigingen bij gemeenten worden bijvoorbeeld docenten van muziekscholen ontslagen en kunnen als zzp'er verder. En dat leidt tot situaties die we niet moeten willen, stelt het onderzoek.

Ook de onbetaalde stage en de werkervaringsplaats rukken op: pas afgestudeerden hopen zo hun kansen op een baan te vergroten. De positie van pas afgestudeerden wordt in de nota omschreven als kwetsbaar.

Het rapport wordt vandaag besproken in de SER en gaat dan naar de minister. Deze stelde bij haar begrotingsbehandeling voor dit jaar 2 miljoen euro beschikbaar om de positie van kunstenaars op de arbeidsmarkt te verbeteren. Afgezet tegen de bezuinigingen is het de vraag of dat genoeg zal zijn.

Verbetering: In een eerdere versie van dit artikel werd een citaat van minister Bussemaker ten onrechte toegeschreven aan SER-voorzitter Mariëtte Hamer.

'Ik krijg nu nog niet de helft van wat ik in vaste dienst verdiende'

Naam Gilad Nezer
Leeftijd 42 jaar
Beroep Bas bij het Nederlands Kamerkoor

'In 2012 kregen we te horen dat de subsidie aan het koor dusdanig zou worden verminderd dat we allemaal ontslagen moesten worden. We konden kiezen: omscholen en de WW in, of als zzp'er terugkeren. Ik ben vader van vier kinderen, ben opgeleid als werktuigbouwkundige en koos uit paniek in eerste instantie voor het eerste. Maar daar ben ik net op tijd van teruggekomen.

De muziek is mijn leven. Ik werk nu voor minder dan de helft van wat ik in vaste dienst verdiende, maar wel voor hetzelfde aantal uren. Concreet betekent het dat we heel gecomprimeerd repeteren: vier lange dagen, in plaats van twee relaxte weken. Daar wordt je stem soms zwaar door belast.

Maar het is niet alleen maar ellende. Als je een inkomensval meemaakt zoals ik die heb meegemaakt, word je gedwongen zelf te gaan ondernemen. Dat geeft ook energie. En het leert je out of the box te denken. Ik kwam via mijn werk bij een asielzoekerscentrum in Almere, daar ben ik met asielzoekers gaan werken en daar is weer een eigen bedrijfje uit voortgekomen, Bombadil Coaching.

Ik leer mensen beter te communiceren door middel van muziek en hun eigen stem. Het is keihard werken, er zit geen rem op, vakantie nemen is er niet bij en ik weet niet hoe ik het red als ik ziek word, want een arbeidsongeschiktheidsverzekering is niet te betalen. Laat staan dat ik een buffer heb voor als ik met pensioen ga.'
(Tekst gaat door onder de foto)

Beeld Aurelie Geurts
Beeld Julius Schrank

'Investeren in mijn bedrijf zit er niet in'

Naam Sarah van der Wilk
Leeftijd 27 jaar
Beroep Modeontwerpster

'Anderhalf jaar geleden ben ik afgestudeerd aan de HKU in Utrecht, afdeling mode. Van de twintig mensen uit mijn jaar is er één die bij een modelabel is aangenomen. Drie zijn er voor zichzelf begonnen. De rest is niet als ontwerper aan de slag gegaan.

Ik heb na mijn opleiding een paar kleine onbetaalde opdrachten gedaan, ben afgelopen zomer begonnen met het ontwerpen van een eigen collectie en ik deed een paar betaalde opdrachten. Totale opbrengsten in die anderhalf jaar: 2.500 euro. Voor het ontwerpen en maken van outfits voor een voorstelling die bij de Bosch Parade speelde, kreeg ik 800 euro. Maar daar heb ik wel acht volle dagen aan gewerkt.

Ik heb een baantje van drie dagen bij brillenwinkel Ace & Tate om rond te komen. Het is genoeg om van te leven, maar niet om te kunnen investeren in mijn eigen bedrijf. Ik kan nu slechts enkele stuks maken, maar ik kan geen 20 meter stof kopen voor een voorraad. Dus er zit niet veel vaart in.

Laatst had ik een afspraak met kledingbibliotheek Lena, waar klanten met een pas elke dag kleding kunnen lenen. Voorlopig is mijn collectie nog te klein, maar zou zij er wel hangen, dan zou ik er niks aan verdienen.'

Aanvulling: in bovenstaande tekst wordt de indruk gewekt dat modeontwerpers niet verdienen aan het uitlenen van hun collectie aan kledingbibliotheek Lena. Dat is niet helemaal waar. Leners kunnen de kledingstukken kopen.

(Tekst gaat door onder de foto)

Sarah Mei Herman, fotograafBeeld Freek van den Bergh

'Ik kan niet leven van fotografie alleen'

Naam Sarah Mei Herman
Leeftijd 35 jaar
Beroep Fotograaf

'Toen ik begon als fotograaf, in 2005, heb ik een tijdje commerciële dingen gedaan die goed werden betaald, portretten voor een intern magazine voor Microsoft bijvoorbeeld. Dat was een goede bodem onder mijn inkomsten.

Maar het was niet mijn ding. Ik wilde eigen werk maken. Dat betekent in de praktijk dat ik vaak subsidie aanvraag, wat een heel tijdrovende bezigheid is, maar als deze wordt toegewezen, kan ik bijvoorbeeld op reis voor een nieuw project.

Ik kan niet leven van de fotografie alleen. Ik geef les en werk af en toe bij een modeagentschap, als pasmodel. Ik maak regelmatig portretten in opdracht van particulieren, dat zie ik als verlengde van mijn werk en daarin kan ik ook al mijn creativiteit kwijt.

Afgelopen twee jaar had ik drie belangrijke tentoonstellingen. De gangbare praktijk is dat je zelf je prints en je lijsten moet betalen. Dat kost al gauw meer dan 2.000 euro en dat heb ik niet altijd op mijn rekening staan. Als het werk verkocht wordt, heb ik mijn kosten eruit. Maar dat is niet altijd het geval. Begrijp me goed: ik klaag niet. Ik hou van mijn werk en van de vrijheid die het geeft. Maar het is elke maand afwachten of ik genoeg verdien.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden