klassiek

Kunstenaar Susan Philipsz vult de immense leegheid van de Oude Kerk met een compositie van Sweelinck

De afzonderlijk ingezongen lijnen van sopraan, alt, tenor en bas klinken er vanuit hangende silo’s.

Guido van Oorschot
‘The Fall’ van geluidskunstenaar Susan Philipsz, in de Oude Kerk in Amsterdam. Beeld Gert Jan van Rooij
‘The Fall’ van geluidskunstenaar Susan Philipsz, in de Oude Kerk in Amsterdam.Beeld Gert Jan van Rooij

Al bij de kassa van de Oude Kerk in Amsterdam hoor je ijle stemmen. Het is alsof een koortje repeteert: paar noten zingen, even stil, opnieuw proberen. Maar waar je vervolgens in de machtige ruimte ook kijkt, geen zanger te bekennen. Wel hangen er merkwaardige plastieken. Hoe dichter je zo’n bleekgroene silo nadert, hoe duidelijker het wordt. Hier komt de zang vandaan.

The Fall, de val, heet deze installatie van de Schotse geluidskunstenaar Susan Philipsz. Het is haar eerste solotentoonstelling in Nederland, gemaakt voor het 400ste sterfjaar van componist Jan Pieterszoon Sweelinck. Hier, in Amsterdams oudste gebouw, bespeelde hij 44 jaar lang het orgel.

Immense leegheid

Toen Susan Philipsz (56) de Oude Kerk voor het eerst verkende, werd ze overweldigd door de immense leegheid. ‘Die ruimte wilde ik vullen’, zegt ze. ‘Al rondwandelend kreeg ik een compositie van Sweelinck maar niet uit mijn hoofd.’

Die oorwurm heeft een Duitse titel: Mein junges Leben hat ein End. Philipsz is niet de eerste kunstenaar die valt voor de droefgeestige betovering van Sweelincks beroemdste stuk. Componist Louis Andriessen en cineast Peter Greenaway deden er hun voordeel mee in de opera Writing to Vermeer. James Joyce en Marcel Möring vervlochten de fascinatie in romans.

Susan Philips: The Fall. Beeld
Susan Philips: The Fall.

Susan Philipsz: ‘Het stuk begint met een dalende toonladder, wat me doet denken aan vallende tranen. Maar je kunt er ook een metafoor in zien voor de val uit goddelijke sferen naar het dal van het aardse leven.’

Muziek en architectuur, geschiedenis en weemoed: het zijn vaste elementen in Philipsz’ werk. In 2010 won ze de prestigieuze Turner Prize voor de installatie Lowlands. Onder een rivierbrug in Glasgow klonk Lowlands Away, een melancholiek, 16de-eeuws Schots liedje. Uit de luidsprekers kwam Philipsz’ eigen, ongeoefende stem.

Dalende toonladder

Een dalende toonladder: hoe spannend kan muziek zijn? Laat dat maar over aan Jan Pieterszoon Sweelinck. Rond 1610 componeerde hij zes variaties op het Duitse lied Mein junges Leben hat ein End, over een sterveling die de wereld vaarwel zegt. Kenners jubelen over de akkoorden die Sweelinck eronder schuift en het vernuftige lijnenspel van de variaties.

Nu, in de Oude Kerk, rafelt ze Sweelincks vierstemmige klavecimbelstuk uit elkaar. ‘Ik heb de lijnen van sopraan, alt, tenor en bas afzonderlijk ingezongen. Met dat materiaal ben ik aan de slag gegaan. Soms combineer ik de stemmen, soms isoleer ik ze. Ik verdeel ze over de kerk en speel met de afstand tussen de silo’s.’

Voor het doorgronden van die aanpak is grafsteen 278, halverwege het schip, een mooi vertrekpunt. Drie van de acht klanksilo’s hangen er vlak bij elkaar. Hoe dichterbij je komt, hoe ongepolijster Philipsz’ stem wordt. Hoe verder weg, hoe onaardser. Vanaf een silo bij het orgel, 35 meter naar rechts, waait een fragment sopraan-Philipsz aan. De linkerverte antwoordt met een paar noten tenor-Philipsz. Na enkele stille seconden herneemt het eenvrouwskoor zijn vierstemmige zang.

Albert Camus

Naast Sweelinck was de Franse schrijver Albert Camus een inspiratiebron voor The Fall, zegt Philipsz. ‘Een van zijn romans, De val, speelt zich af op de Wallen. Het gaat over de onttakeling van een voorheen deugdzame man. Verder moest ik vaak aan Weyn Ockers denken. Ze zou tijdens de Beeldenstorm in 1566 een pantoffel naar een Mariabeeld in de Oude Kerk hebben gegooid. Als straf werd ze op de Dam verdronken in een vat water.’

Voor de Collegekamer van de Oude Kerk maakte Philipsz een tweede klanksculptuur, Broken Ensemble. Uit drie orgelpijpen die als mikadostokjes zijn gerangschikt, komen amechtige geluiden, als waren het zuchten uit de hel. ‘Mijn werk is vaak verbonden met de geschiedenis van een locatie. Ik probeer plekken te creëren waar je op je gemak melancholiek kunt zijn.’

Susan Philipsz, The Fall en Broken Ensemble. T/m 27 maart 2022, Oude Kerk, Amsterdam.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden