Achtergrond BIOART village

Kunstenaar Jalila Essaïdi begint een eigen kunstdorp in Eindhoven

Kunstenaar Jalila Essaïdi ( 38 ) brak door met haar ‘kogelvrije huid’, gemaakt uit de melk van genetisch gemanipuleerde geiten. Nu begint ze het BioArt Village in Eindhoven, waar kunstenaars en onderzoekers experimenteren met biologisch materiaal.

Jalila Essaïdi in Eindhoven. Beeld Pauline Niks

Over het erf van het BioArt Village in Eindhoven scharrelen kippen. Tussen de bomen wroet een varken in de grond. Verderop staat een toom ganzen achter een hekje. Een viertal schapen sjokt sloom voorbij. Ergens snort een dieselaggregaat en uit een van de sjofele gebouwen klinkt getimmer. De vier gebouwen op dit bosterrein zijn Duitse bunkers uit de Tweede Wereldoorlog, die zijn vermomd als boerderijen. In de buitenmuren van baksteen – slechts camouflage voor het betonnen skelet eronder – zitten vochtplekken en scheuren. Niets wijst erop dat op deze groene rafelrand van Eindhoven onze toekomst wordt vormgegeven.

BioArt Village is een campus waar kunstenaars, ontwerpers en wetenschappers kunnen experimenteren met chemische processen en levende materie als microben, schimmels en planten, zegt oprichter en directeur Jalila Essaïdi (38 ). ‘De natuur is in vier miljard jaar geëvolueerd. Daar kunnen wij heel veel van leren.’ De ontwerpen die hier ontstaan nemen de natuur als uitgangspunt voor oplossingen voor maatschappelijke problemen. Al speelt de verbeelding een belangrijkere rol dan praktische maakbaarheid. Uitdijende kristallen vormen zich tot een duurzame lamp en er worden posters gedrukt met ‘levende’ kleurpigmenten van bacteriën.

Elke drie maanden arriveert een nieuwe groep onderzoekers in BioArt Village. Ze komen vanuit de hele wereld, om bijvoorbeeld te experimenteren met duurzame kleurstoffen voor textiel of materialen van lichtgevende bacteriën. Het gebruik van levende organismen ligt gevoelig. Wie weet loopt er straks een gekloond schaap met vijf poten of een ander genetisch misbaksel over het terrein van BioArt Village. ‘Als we de natuur willen bewaren, moeten we haar juist integreren in de technologie’, zegt Essaïdi, zelf ook bio-kunstenaar. ‘Hoever we daar in willen gaan, is een debat waarin kunstenaars en filosofen de kritische en ongemakkelijke vragen kunnen stellen.’ Het onderzoek in BioArt Village hoeft niet altijd te resulteren in een concreet product. ‘Soms is een vraag interessanter dan het antwoord’, aldus Essaïdi.

In Eindhoven begint vandaag de Dutch Design Week, het grootste designevenement van Nederland, met werk van 2.600 ontwerpers op meer dan honderd locaties in en rond Eindhoven. De hele week doet de Volkskrant verslag van de mooiste, beste, nuttigste en raarste presentaties met een dagelijkse blog van Jeroen Junte op volkskrant.nl/cultuur-media.

Geen zorgen dus over het kleinvee dat nu over het erf scharrelt. ‘Dat worden heus geen proefdieren.’ Al zijn ze altijd handig voor mest of ander afval. Zo bedacht Essaïdi al eens een procedé om textiel te maken van koeienmest. Als visitekaartje van haar onderzoek vervaardigde ze er een modecollectie van. Een van de ontwerpen, een jurk van koeienpoep, werd onderscheiden met de H&M Global Change Award ter waarde van 150 duizend euro. Ook won Essaïdi met haar idee de prestigieuze ondernemersprijs Chivas Venture Award, met een geldbedrag van 200 duizend euro. Geld dat Essaïdi investeerde in nieuw onderzoek, want het opschalen van kunstzinnig statement naar industriële toepassing kost nu eenmaal veel tijd en geld.

Het BioArt Village in het ‘Duitse dorp’ bij Eindhoven. De buitenmuren zijn slechts een façade, het zijn eigenlijk bunkers uit de Tweede Wereldoorlog. Beeld Pauline Niks

Essaïdi studeerde aan de Fontys kunstacademie in Tilburg en volgde een universitaire master kunsteducatie. Dat ze niet is opgeleid als wetenschapper, ziet ze niet als een belemmering. ‘Je staat versteld van wat je allemaal zelf kunt uitpluizen, bijvoorbeeld over de samenstelling van een mensenhuid.’ Daarnaast beschikt ze over een uitgebreid netwerk van wetenschappers die ze kan consulteren. ‘Tijdens een onderzoek kom ik er vanzelf achter welke kennis ik nodig heb. Dan kan ik heel gericht vragen, bijvoorbeeld hoe ik een vitrohuid moet kweken.’ 

Haar fascinatie voor de huid ontstond toen ze werkte als tatoeage-artiest. Toen ze als beginnend kunstenaar in 2012 een wetenschappelijk artikel las over transgene geiten die zijn verrijkt met spinnendna, schakelde haar fantasie meteen naar een hogere versnelling. Zou het mogelijk zijn een genetisch gemanipuleerde mensenhuid te maken met de bijzondere kwaliteiten van spinnendraad? Een huid die flexibel is en toch sterker dan staal? Met hulp van Amerikaanse en Nederlandse universiteiten lukte het haar een stukje kunsthuid van gemodificeerde spinnenzijde te vervaardigen.

Deze ‘kogelvrije huid’ was meteen haar internationale doorbraak als bio-kunstenaar in 2014. Inmiddels heeft ze een bv opgericht om de huid door te ontwikkelen voor transplantatie bij doorliggen of brandwonden. ‘Al zijn de vragen die het werk oproept over onze obsessie met geweld en veiligheid net zo interessant’, zegt de geboren Eindhovense. 

In de stroom aan reacties die Essaïdi kreeg op de kogelvrije huid, zaten ook mailtjes van jonge kunstenaars en onderzoekers die advies wilden over onderzoek doen op het snijvlak van biowetenschap en kunst. ‘Zo kreeg ik het idee voor één gezamenlijke onderzoekplek.’ Dat BioArt Lab opende in 2009 in een loods op het voormalige Philips-terrein Strijp-T. ‘Ook een bouwval hoor, met lekkende ramen en dikke olie op de grond.’ 

Dankzij sponsoring en haar inkomsten uit lezingen stampte ze een professioneel laboratorium uit de grond. In 2017 kreeg ze van de gemeente voor vijf jaar het gebruiksrecht van wat in Eindhoven ‘het Duitse dorp’ heet. Inmiddels is Essaïdi in vergaande onderhandelingen over de aankoop van deze groenplaats. ‘Onafhankelijkheid is essentieel. Zowel voor mij persoonlijk, ik ben nogal eigenwijs, maar ook voor het Village.’ Wat ze niet wil, is dat bedrijven als Shell of Unilever de onderzoeksthema’s bepalen. ‘Elke kunstenaar of wetenschapper moet volledig vrij zijn om te onderzoeken wat hij of zij wil.’

Jalila Essaïdi in Eindhoven. Beeld Pauline Niks

De officiële opening van de nieuwe locatie is tijdens Dutch Design Week, die dit weekeinde begint in Eindhoven. Op het terrein is dan de expositie Cybernetic Forest tezien, gemaakt door veertien ‘researchers-in-residence’. Een Franse onderzoeker presenteert een bioplastic gebaseerd op mensenzweet. ‘In ons zweet zit een eiwit dat kan fungeren als bindmiddel voor plastic’, zegt Essaïdi. Tegelijk vraagt de onderzoeker zich af of ontwerpers niet doordraven in de zoektocht naar duurzame materialen. ‘Onder de noemer Sweat with me organiseert hij tijdens de Dutch Design Week een ludieke marathon om zweet in te zamelen.’ 

Naast talentontwikkeling heeft BioArt Village ook een educatief programma met lezingen, exposities en een programma voor lokale scholen. ‘Maar wij zijn géén onderwijsinstelling. Onderzoek en verwondering staan voorop’, zegt Essaïdi. Op de zolder van het hoofdgebouw droomt ze al hardop over sprekers van wereldwijde topuniversiteiten als MIT in Boston of Harvard. ‘Kijk’, zegt ze, wijzend op de kniehoge betonnen stutbalken in de vloer, ‘de zitbanken staan er al.’

Zo ver is het nog niet. Het terrein is na decennia van leegstand afgesloten van nutsvoorzieningen, wat Essaïdi vooral ziet als kans, geheel in lijn met de can-do-mentaliteit van een biotech start-up. ‘Het terrein is één groot lab dat zichzelf gaat vormgeven.’ De energie komt van zonnepanelen (‘gekocht op een faillissementsveiling’) en met Waterschap De Dommel in Eindhoven wordt onderzocht of een duurzaam systeem van moerasslib en beplanting kan fungeren als riool; op het terrein staat al een dozijn grote plastic kweekbakken met wuivend groen. ‘Wat extra lastig wordt, is dat wij natuurlijk ook schadelijke chemicaliën gebruiken.’ Maar de lijnen met het Waterschap zijn kort. ‘Ik doe met hen ook nog een onderzoeksproject naar hoe we vet kunnen onttrekken aan rioolwater. Daar gaan we grafkaarsen van maken.’

Drie projecten van Jalila Essaïdi:

Mestic

Het werk Mestic. Beeld Mike Roelofs

Verwonderd over het mestprobleem van Brabantse boeren zocht Essaïdi naar innovatieve toepassingen van dit afval. Ze splitste een emmer mest uit naar losse bestanddelen, waaronder cellulose, een veelgebruikte grondstof in de textielindustrie. Vervolgens distilleerde ze uit mest een cellulosepulp waarmee in theorie textiel kan worden gemaakt. Eén melkkoe produceert per jaar 27 duizend kilo mest. ‘Daarvan kun je vijftienduizend T-shirtjes maken’, is Essaïdi’s vergezicht. Onder de noemer Mestic® heeft Essaïdi octrooi aangevraagd op het productieproces.

Tree Antenna

Het werk Tree Antenna. Beeld Jalila Essaïdi

In de Vietnamoorlog deed het Amerikaanse leger onderzoek naar hoe bomen gebruikt kunnen worden als een antenne voor radiocommunicatie. De sapstromen in een boom fungeren daarbij als geleider. Vervolgens wordt om de boom een metalen spoel geplaatst om het signaal te versterken. Een bijzonder vormgegeven spoel is ook een boomsieraad. ‘Een eerste proefantenne op Strijp-S had een bereik tot in Rusland’, aldus Essaïdi. Uiteindelijk kunnen zo ook de meest afgelegen gebieden internetbereik krijgen. ‘Wat als nieuws in oorloggebieden via bomen kan worden verspreid?’ Tijdens Dutch Design Week kunnen bezoekers van het BioArt Village zelf berichten versturen via de Tree Antenna.

2.6g 329m/s

Het werk bulletproof skin. Beeld Jalila Essaïdi

De melk van geiten die genetisch zijn gemodificeerd met het dna van de gouden wielwebspin bevat een extra proteïne dat ook in spinnendraad en zijde zit. Door deze proteïne uit de geitenmelk te extraheren kan er een kunstmatige spinnenzijde van worden gemaakt dat flexibel, warmtegeleidend, biologisch afbreekbaar én tien keer sterker dan staal zou zijn. Essaïdi wil hiervan een superhuid maken die niet wordt afgestoten door het lichaam. Een stukje proefhuid dat met dit materiaal was gekweekt bleek in het Forensisch Instituut zo sterk dat een .22 kaliber kogel, die op halve snelheid werd afgeschoten het materiaal niet scheurde. De ‘huid’ vouwde zich eromheen. Met veel gevoel voor publiciteit doopte Essaïdi haar project 2.6g 329m/s, het internationale keurmerk voor kogelvrije vesten.

De expositie Cybernetic Forest op BioArt Village is tot zondag 28 oktober elke dag geopend van 11 tot 17 uur op de Oirschotsedijk 14-10 in Eindhoven.

www.bioartlab.com

In het Veem-gebouw op Strijp-s zijn tijdens de Dutch Design Week diverse projecten te zien waarin de natuur als inspiratiebron wordt gebruikt:

De New Material Award is een prijs voor het meest innovatieve materiaal. Onder de veertien genomineerden die worden getoond bevinden zich materialen gebaseerd op organisch weefsel als bloed en algen.

Art Studio Dáárheen presenteert een serie fictieve producten gebaseerd op biohacking van slakken. Doel is een kritische blik op de oprukkende genetisch manipulatie. www.art.studiodaarheen.nl/biotech-projects

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden