Kunstwerk van de weekIK BEN AAN HET TRAINEN KUS ME NIET

Kunstenaar Claude Cahun, non-binair voordat er een woord voor was

Naar wie kijken we? Een kunstenaar die traint om een man te zijn, om een vrouw te zijn? Of iemand die ons vraagt om onze vragen eens thuis te laten? 

Claude Cahun, ‘Ik ben aan het trainen kus me niet’ (1927) in het Cobra Museum in Amstelveen.Beeld Natascha Libbert

Voor een bodybuilder in training zit Claude Cahun er behoorlijk comfortabel bij. Gehuld in een sportbroekje, halters rustend op haar schoot, poseert ze voor de camera. ‘Ik ben aan het trainen kus me niet’ staat er op haar borst geschreven. Die lijkt bloot, maar in feite draagt ze een wit t-shirt met tepels erop geborduurd om de platte torso van een mannelijke spierbonk te imiteren. Onder de tekst zijn dan wel weer een paar uitdagende lippen getekend. Wat een tease. Haar gezicht ziet er ook uit alsof ze juist niet kan wachten om gekust te worden: getuite lippen in een pruilmondje geschminkt, hartjes op de wangen. Haar benen zijn over elkaar geslagen in een pose die aan theedrinkende dames doet denken, niet aan die van macho mannen. Waarvoor wordt er hier precies getraind?

Waar kijk ik naar? Naar wie kijk ik? Die vraag stel je jezelf voortdurend bij een bezoek aan de tentoonstelling Onder de huid – Claude Cahun in het Cobra Museum in Amstelveen. Op bijna alle foto’s in deze uitgebreide tentoonstelling over de razend interessante, herontdekte Claude Cahun staat de kunstenaar zelf afgebeeld. Maar zijn het zelfportretten? Of is het verstilde performancekunst? En poseert Cahun als man of als vrouw, geen van beide, of allebei?

Claude Cahun, Zelfportret (weerspiegeld in spiegel, geruit jasje) (1928)Beeld Met dank aan de Jersey Heritage Collections

Het werk van Claude Cahun, die in 1894 ter wereld kwam als Lucy Schwob, is net zo opzienbarend en vooruitstrevend als haar leven was. Dat leven leest als een spannend boek: een geheime lesbische liefde, soirées met de Parijse avant-garde en Joods verzet in de Tweede Wereldoorlog, waarbij Cahun ternauwernood aan een moordpoging van nazi’s ontsnapte. Al op jonge leeftijd schreef ze stukken voor de krant en maakte ze foto’s, vaak samen met haar levenslange partner Marcel Moore (geboren als Suzanne Malherbe). Op zelfportretten is Cahun te zien in vrouwelijke en mannelijke rollen. Ook zijn er beelden waarin haar gender ambigu lijkt. In een latere tekst schreef ze dat ze zich vrouw noch man voelde. In deze tijd zou ze zichzelf wellicht non-binair noemen, zoals steeds meer mensen die zich niet thuisvoelen in de hokjes ‘man’ of ‘vrouw’.

Die training van Cahun in Ik ben in training kus me niet, is dat de training tot vrouw? Of tot man? Of gaat het juist om het ontleren van die rollen? Met haar geënsceneerde beelden was Cahun een voorloper van de feministische kunstenares Cindy Sherman. Die werd in de jaren ’90 beroemd met foto’s waarin ze zichzelf transformeert tot allerlei archetypische vrouwelijke filmpersonages. Wat Cahun doet is wat mij betreft interessanter. Niet alleen laat ze, zoals Sherman, zien dat vrouwelijkheid aangeleerd is. Haar beelden barsten daarnaast van de ambiguïteit en creëren daarmee ruimte voor een alternatief: een (zelf)beeld dat juist niet wordt bepaald door mannelijkheid of vrouwelijkheid.

Misschien is Cahun wel helemaal niet aan het trainen, maar heeft ze vooral geen zin in gezeur aan haar kop. Mijn gok is dat ze in deze foto bewust allerlei stereotiepe kenmerken van mannelijkheid (spierbonk) en vrouwelijkheid (tuitlipjes) bij elkaar gooit om uit die brij een nieuw, vrijer persoon tevoorschijn te laten komen. Ze kijkt de kijker uitdagend aan en zegt: zoek jij het maar uit, wie of wat ik ben. Maar val me er niet mee lastig, alsjeblieft. Ik ben met iets anders bezig. Kus me niet.

Cindy Sherman, ‘Untitled Film Still #2’ (1977)Beeld Horace W. Goldsmith Fund via Robert B. Menschel

Wie: Claude Cahun (en Marcel Moore)

Titel: Ik ben aan het trainen kus me niet

Jaar: 1927

Materiaal: uv-print op dibond

Waar te zien: Onder de huid – Claude Cahun. Cobra Museum Amstelveen. t/m 17 januari 2021.

Detail: Op de halters van Cahun staat ‘Totor et Popol’, een verwijzing naar de gelijknamige strip van Hergé, een minder bekende voorloper van Kuifje.

Zie ook: In een andere prachtige foto in de tentoonstelling staat Cahun voor de spiegel, net zoals Cindy Sherman. Alleen kijkt ze niet naar haar eigen spiegelbeeld, maar, indringend, naar de kijker.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden