'Kunst verandert helemaal niets'

Te koop in Afrika, maar afkomstig uit Brabant. De Brits-Nigeriaanse kunstenaar Yinka Shonibare verwerkt Vliscostoffen in verleidelijke maatschappijkritische beelden, nu in Helmond te zien. Hij is er wereldberoemd mee geworden.

Yinka Shonibare: 'Als kunstenaar kan ik alles gebruiken wat ik wil: Franse schilderkunst, antieke beelden, Nederlandse stoffen' Beeld Linda Stulic

Een observator zo noemt hij zichzelf. Ook op zijn eigen expositie, die de Brits-Nigeriaanse kunstenaar Yinka Shonibare vlak voor de opening voor het eerst ziet. Zachtjes piepen de banden van zijn rolstoel over de gladde vloer, terwijl hij door de zalen van Gemeentemuseum Helmond rolt. De kunstenaar, die zich al ruim twintig jaar aan de top van zowel de kunstmarkt als de internationale kunstmanifestaties bevindt, spreekt niet veel en als hij dat toch doet, dan met zachte stem en vrijwel continu glimlachend.

Op de begane grond van het museum is een overzicht van 170 jaar Vlisco te zien. Vlisco is een merknaam, een afkorting van fabriek en katoendrukkerij P.F. van Vlissingen & Co, de Helmondse fabriek die het hele Afrikaanse continent van 'Dutch wax'-stoffen voorziet. Op de eerste verdieping is de tentoonstelling Paradise Beyond van Yinka Shonibare MBE te zien (over die toevoeging later meer). Hij maakte de afgelopen 25 jaar van die stoffen zijn handelsmerk.

In de eerste zaal staan zijn Adam en Eva, gekleed in victoriaanse kostuums met Afrikaanse prints. Ertegenover The Pursuit: dollende geliefden in diezelfde outfits.

Hoe kwamen de Vliscostoffen in uw werk terecht?

'Dat kwam door een domme opmerking van een docent aan de kunstacademie in de jaren tachtig. Ik maakte toen politiek werk over de perestrojka in Rusland. Hij zei: 'Jij bent een Afrikaan, waarom houd je je met Rusland bezig? Je zou beter traditioneel Afrikaans werk kunnen maken.' Ik kwam uit Lagos, een hypermoderne stad. Zijn opmerking impliceerde dat Afrikanen in hun dorpen dorpse dingen zitten te maken.

'Toch zette die opmerking me aan het denken: wat is een hedendaagse representatie van 'Afrika'? Zo kwam ik bij die stoffen uit, die ik kende uit mijn jeugd. Ik kende de term 'Dutch wax'. Pas toen kwam ik erachter wat een interessant cross-cultureel fenomeen het is. Mijn werk is het meest anti-nationalistische dat je kunt bedenken. Die stoffen zijn ook zo.'

Beeld Linda Stulic

Hoe bedoelt u dat?

'Nou, dingen die 'Afrika' representeren zijn dus Nederlands en komen uit een ingewikkelde koloniale geschiedenis. Het toont dat de wereld niet zo geïsoleerd en afgesloten is als we - in toenemende mate - zouden denken. Er zijn bewegingen die je niet tegenhoudt, over grenzen heen. En als kunstenaar kan ik alles gebruiken wat ik wil: Franse schilderkunst, antieke beelden, Nederlandse stoffen,'

De prints hebben soms een symbolische betekenis. Gebruikt u die ook?

'Nee hoor, helemaal niet. Ik ben opgeleid als schilder en zo gebruik ik ze: ik zet kleuren en patronen tegen elkaar. Soms zitten er grappen in - zoals het woord 'MAMA' op de slippen van de jas van een kanonnier, en 'MIA' midden op zijn rug, haha. Dat komt dan zo uit en dat vind ik grappig. Ik ben een surrealist. Mijn eerste favoriete schilder was Salvador Dalí.'

Uw werk heeft ook een politieke lading. The Revolutionary Kid is een verwijzing naar de Arabische Lente.

'Het is meer dan dat. De poses zijn geleend van het schilderij De vrijheid leidt het volk van Eugène Delacroix. In plaats van een hoofd hebben de jongens de kop van een vos en van een kalf, en in hun hand een gouden pistool - een replica van het wapen waarmee Khadafi zou zijn gedood. De revolutionairen van vandaag zijn de dictators van morgen, in die zin verandert er helemaal niets. Kijk maar wat een puinhoop het nu in Libië is. Maar dat maakt het werk niet 'politiek'. Ik ben een observator, ik signaleer. Kunst verandert helemaal niets. Het kan een katalysator zijn of onderdeel van een historisch proces, maar iets veranderen - nee.'

U grijpt vaak terug naar perioden van overvloed. Waarom?

'Zelf kom ik uit een welgesteld milieu, mijn vader was bedrijfsjurist. We waren zeer geprivilegieerd. Zo'n positie is aantrekkelijk - én ligt aan de basis van al onze problemen. Van de milieucrisis tot de bankencrisis en de vluchtelingenstromen. Zonder economische ongelijkheid was er geen Brexit geweest. Dan was niemand bang voor Poolse werknemers die, ingebeeld of niet, Engelse banen kwamen inpikken.

'Tegelijkertijd geef ik toe: ik wil ook gewoon rijk zijn en daar streef ik naar. Waarom zou ik streven naar armoede? Ik ben tegen hiërarchische macht, ik bekritiseer het, maar ik wíl ook macht. Daarom heb ik na mijn decoratie in 2005 MBE aan mijn naam toegevoegd, 'Member of the Most Excellent Order of the British Empire'. Ik krijg daar veel kritiek op: in historisch opzicht ben ik, als een zwarte persoon in Europa, onderdrukt door dit systeem, door dat 'British Empire'. Maar als ik daar nog steeds boos om zou worden zou ik passief zijn, nog steeds gedomineerd. Nu eigen ik het me toe.'

170 jaar Vlisco - Dutch wax

De Helmondse fabriek katoendrukkerij P.F. van Vlissingen & Co ontwikkelde halverwege de 19de eeuw een methode om het arbeidsintensieve Indonesische batikproces (een procedé met was) te bespoedigen. Na aanvankelijk succes in Nederlands-Indië werd de fabriek uit de markt gewerkt. Vanaf de jaren twintig werd een nieuw afzetgebied aangeboord in Afrika. De expositie Vlisco 1:1 (Gemeentemuseum Helmond t/m 12/3/17) toont de geschiedenis, de techniek en de dessins.

In Nederland hebben we een cross-cultureel overblijfsel uit het koloniale verleden: Zwarte Piet. Wat raadt u ons aan?

'Daar heb ik van gehoord. Dat is een lokaal probleem dat jullie zelf moeten aanpakken, haha. Ik ben ervan overtuigd dat dingen zich, puur en alleen om evolutionaire redenen, op een gegeven moment oplossen. Om dan vervolgens weer helemaal mis te gaan - in die zin lijden we aan collectief geheugenverlies. Dat zie je aan mijn werk: we leren helemaal niks.'

Paradise Beyond, Yinka Shonibare MBE. Gemeentemuseum Helmond, t/m 12/2/2017.

Multitalent

Hij is in kunstkringen bekend, maar wie is Yinka Shonibare MBE eigenlijk?

Hij werd in 1962 geboren in Londen. Hij groeide vanaf zijn 3de op in Lagos, studeerde vanaf zijn 16de in Londen. Door een neurologische aandoening raakte hij halfzijdig verlamd. Hij studeerde af aan Goldsmiths College en werd eind jaren negentig ontdekt door Charles Saatchi. Hij deed in 2002 mee aan de Documenta X. In 2004 exposeerde hij in Museum Boijmans Van Beuningen. Daarmee kreeg hij een Turner Prize nominatie. In 2005 ontving hij een orde van het Britse rijk en mag MBE (Member of the British Empire) achter zijn naam zetten. In 2008 was een groot retrospectief in Australië en de VS te zien. Shonibare maakt naast sculpturen ook films. In 2011 werd op Trafalgar Square een beeld van hem onthuld; een gigantisch oorlogsscheepje-in-fles, met Afrikaanse zeilen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden