Oog voor detail

Kunst is sterk als onkruid. Het is er, ongeacht wat wij doen

Veel van wat wij doen, voelen en vrezen, houdt kunstenaars al eeuwen bezig. Wieteke van Zeil verbindt kunstdetails aan de actualiteit. Deze week: molenmeisje.

Wieteke van Zeil
Paula Rego, The Vivian Girls as Windmills, 1984 Beeld Calouste Gulbenkian Foundation
Paula Rego, The Vivian Girls as Windmills, 1984Beeld Calouste Gulbenkian Foundation

Eerst zag ik een meisje dat op me af komt rennen, elders op dit schilderij. Vreemd kind, armen gespreid. Toen een meisje met alleen armen, die lijken te wiegen in de wind. Haar lichaam is geen lijf maar een soort elektriciteitspaal. Waar zat ik nou naar te kijken? Daarna merkte ik dit meisje op, hoog in een hoek: het rare perspectief, haar armen, het lijkt alsof ze roteert. Doldraait als in een wasmachine. De tentoonstelling van Paula Rego in Den Haag hangt vol kunstwerken waarmee je flink aan de slag moet. Die je eerst voelt en daarna eventueel pas snapt. Sfeer gaat voor analyse, toon voor orde. Begrijpen heeft hier geen prioriteit. Het tekstbordje verklaart wel iets: The Vivian Girls as Windmills. Meisjes als molens.

Dit vreemde, roterende meisje heeft iets van een cartoon. Zo’n absurd en vrij grimmig stripverhaal zoals ze in Japan maken, met een zweem geweld. Het wordt niet echt gewelddadig hier, maar wel een beetje dreigend. De meiden vluchten, rennen, draaien, zitten vast aan een paal. Hun armen zijn wieken, hun lichaam een molen.

De uitzonderlijke Paula Rego, in Nederland vrijwel onbekend, baseert zich met deze voorstelling op een andere eigenzinnige kunstenaar die ik pas onlangs leerde kennen omdat de Britse schrijver Olivia Laing een hoofdstuk aan hem wijdt in haar boek The Lonely City: Henry Darger. Dargers verhaal is zo wonderlijk en tragisch, dat ik er nog dagen aan zat te denken na het lezen. Zijn hele oeuvre – honderden schilderijen en tekeningen, een roman van 15.000 woorden en een autobiografie van 5.000 woorden – werden pas gevonden toen zijn huis in 1972 door een huisbaas werd opgeruimd omdat Darger naar een bejaardentehuis was verhuisd. Zonder die huisbaas en zijn assistent, die beide ook kunstenaar waren, was het misschien bij grofvuil beland. Darger had 40 jaar in het appartement gewoond en is waarschijnlijk al aan het verhaal van zijn roman – waarop dit schilderij van Rego is geïnspireerd – begonnen in de jaren tien. Hij was al die tijd conciërge in een ziekenhuis en heeft niemand verteld over die eigen, lugubere wereld die groeide binnen de muren van zijn kleine huis.

Paula Rego, The Vivian Girls as Windmills, 1984 Beeld Calouste Gulbenkian Foundation
Paula Rego, The Vivian Girls as Windmills, 1984Beeld Calouste Gulbenkian Foundation

Het verhaal gaat over meisjes in slavernij die in opstand komen. Het heeft de heroïek en het geweld van stripboeken, het is ontzettend duister en vreemd. Darger is daarom ook omstreden; waar komen zulke geseksualiseerde, gewelddadige beelden van meisjes vandaan? Uit zijn geschreven werk is op te maken dat hij het wilde opnemen voor kinderen. Hij schrijft onder meer dat de lezer in zijn roman veel roerige gebeurtenissen kan vinden die in de geschiedschrijving niet zijn geregistreerd. Tegenwoordig is zijn werk in de grootste musea te vinden.

Henry Darger, Vivian Girls said Gandelinian tent (detail), ongedateerd. Beeld MoMA
Henry Darger, Vivian Girls said Gandelinian tent (detail), ongedateerd.Beeld MoMA

En toen werd het verhaal van de Vivian Girls ook opgepikt door Paula Rego, die in vrijwel al haar werk oog heeft voor de kracht van meisjes en vrouwen, en die net als Darger haar verhalen vertelt in sprookjesachtige, mythische beelden. Zij maakte van dit kind een radertje in een eeuwig verhaal over de onderschatte kracht van meisjes.

Toen ik dit zag, bekroop me het gevoel dat kunst sterk is als onkruid. Het is er, ongeacht wat wij doen. Het wordt gemaakt, oeuvres groeien en soms wordt het pas veel later op waarde geschat en getoond. Net zo onverzettelijk als de heroïsche meisjes die dwars door alle geweld heen in opstand komen.

Paula Rego, The Vivian Girls as Windmills, 1984, acrylverf op doek, 242 x 179 cm, Calouste Gulbenkian Foundation, Lissabon. Te zien t/m 20 maart (NB het museum is nu gesloten ivm covid) in Kunstmuseum Den Haag.

Henry Darger, Vivian Girls said Gandelinian tent (detail), ongedateerd, MoMA New York.

Volg Wieteke van Zeil op ­Instagram: @artpophistory

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden