Kunst in dienst van pure zendingsdrang

De gids in het Wallraf-Richartz-museum in Keulen noemt het een ‘komplizierte Sache’: ze staat voor de lijkwade van Turijn, het doek waarin ooit de dode Jezus Christus gewikkeld zou zijn, compleet met ‘wonderbaarlijke afdruk’ van het lichaam.

Door Merlijn Schoonenboom

Hoezo, ‘echte’? Zeker, dat is wat ingewikkeld, geeft ze toe. Het Vaticaan is er nog niet uit: want kan het eigenlijk wel dat een afdruk van een lichaam op een laken te zien is?

Maar ook de kopie kent duidingsproblemen. Een monnik heeft het overgeschilderd op een doek, maar zette de stigmata op een andere plek: op de pols en niet, zoals in Turijn, op de hand. De gids weet wel waarom: ‘Bij het kruisigen moet de spijker door de pols worden geslagen. Een hand zou scheuren.’

‘Een gecompliceerde zaak’, herhaalt ze nog maar eens, en haar schroom is tekenend voor de tentoonstelling Ansichten Christi, Christusbilder von der Antike bis zum 20. Jahrhundert. De gids weet genoeg van de kunstgeschiedenis, maar neemt bij hete kerkelijke hangijzers graag haar toevlucht tot de verklaring ‘mysterie’.

Wat is er aan de hand? Keulen maakt zich op voor ‘het grootste evenement van de eeuw’, zoals een stationmanager het in een treinblaadje noemde: de ‘XXste Wereldjongerendagen’ in augustus, waarbij, geheel in lijn van de toenemende religiositeit, een miljoen katholieke jongeren verwacht worden.

De nieuwe paus gaat hen toespreken, en deze tentoonstelling, in nauw verband ontwikkeld met de Vaticaanse Stichting Jeugd Kerk Hoop, moet de jongeren kunsthistorisch bijspijkeren. De vraag is dan natuurlijk: wat gebeurt er als kerk en museum samenwerken?

Op het eerste gezicht lijkt dat behoorlijk harmonisch, zoals dat past anno 2005. Qua materiaal leveren de banden met het Vaticaan genoeg rijkdom op, en de aanpak oogt ruimdenkend, zoals Duitse tentoonstellingsmakers dat graag doen: niet alleen bekende barokke meesters en vroeg-christelijke grafplaten (vanaf de vierde eeuw) zijn er te zien, maar ook werk van allerminst autoriteitsgevoelige, 20ste-eeuwse meesters als Joseph Beuys, Yves Klein, Barnett Newman en Andy Warhol.

De theatraliteitswaarde van de christelijke thematiek toont zich weer eens ruimhartig, mede dankzij de indeling in zeven thema’s: zoals bij de themazaal Lijden en emotie, waarin de bloedspetters van een 15de-eeuws Visoen van de heilige Bernhard Mel Gibsons filmversie doet verbleken; een traditie die dankbaar wordt gebruikt in de moderne kunst, zoals bij de Duitse schuinsmarcheerder Lovis Corinth. Hij voert de timmermanszoon in weinig vrome doodsangst op als hij aan het kruis genageld wordt (Thema: Christus en de kunstenaars).

Maar pak de catalogus erbij, en de museale onderzoekingsgeest is opeens ver te zoeken: maar liefst drie hooggeplaatste christenen sussen dat kijken naar het gezicht van Christus heus echt mag, want zoals Johannes de Doper al zei: ‘Wie Jezus ziet, ziet God’. Een van hen hoopt zelfs dat de bezoeker ‘aan het einde der dagen echt tegenover het aangezicht van Jezus Christus’ zal staan.

En dan openbaart de wonderbaarlijke dubbelzinnigheid in de zalen van Ansichten Christi zich pas goed. Aan de ene kant is er de objectiviteit van het onderzoek: het christusbeeld is één van de meest onderzochte kunstthema’s, en die kennis wordt hier ook gebruikt. Aan de andere kant blijft de op zichzelf veelbelovende aanpak op cruciale punten steken; van een kritische wil tot weten is dan opeens geen sprake meer.

Oorzaak: de kunst staat hier in dienst van een onvervalste zendingsdrang. De expositie heeft zeven delen – ‘omdat er zeven deugden zijn’. Ze begint én eindigt in de eerste zaal, de Wederopstanding, want, schrijft de samensteller, ‘alles begint en eindigt met de opstanding van de Heiland’. De schilderijen hebben voor hem een ‘pastoralen Zweck’.

De moderne werken van Warhol (Crosses (Twelve) 1981-82) en Beuys (Halbiertes Filzkreuz mit Staubbild Martha 1960-65) zijn direct naast vroeg-christelijke symbolen geplaatst: lam, hert, kruis. Uitdrukkingen van het onuitsprekelijke, heetten ze opeens gezamenlijk. Alsof ze moeten aantonen: eigenlijk is er niets veranderd.

De directeur probeert in het catlogusvoorwoord nog de ‘kritische functie’ van het instituut museum te benadrukken, en schrijft ferm: ‘Het museum behoort twijfel te zaaien, nieuwsgierig te zijn.’ Maar het Vaticaan bleek net iets te sterk voor het Keulse museum. Een miljoen potentiële bezoekers is ook niet niks.


Ansichten Christi. Christusbilder von der Antike bis zum 20. Jahrhundert. Wallraf- Richartz-Museum. Keulen. t/m 2 oktober.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden