Kunst als kiloknaller

Met grote namen en pakkende slogans wisten musea in 2015 recordaantallen bezoekers te trekken. Keerzijde: het artistieke beleid is vaak als een dolgedraaide kermisattractie. Het contact met de kunst dreigt verloren te gaan.

Nick & Simon in De Fundatie Beeld ANP

Dit jaar 8 procent meer bezoekers. Maar liefst 1,1 miljoen Museumjaarkaarthouders. Begrijpelijk dat de Nederlandse museumwereld in jubelstemming verkeert over zulke getallen. Tel het op bij de winst van 10 procent vorig jaar en je komt op een trend die je laat duizelen van optimisme.

2015 was een 'topjaar' met 'recordaantallen', wist menig ronkend persbericht uit de museumbranche te melden. Om een greep te doen: ruim 2,3 miljoen gasten voor het Rijksmuseum, een kleine 2 miljoen voor het Van Gogh Museum, 720 duizend voor het Amsterdamse Stedelijk, 719 duizend in het Gemeentemuseum in Den Haag, 160 duizend in het Centraal Museum in Utrecht, 310 duizend in De Fundatie in Zwolle. Het zijn cijfers die niet voor mogelijk werden gehouden.

Want ja, er heerste na de Halbe Zijlstra-misère (met zijn bezuinigingen op kunst en cultuur als staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap van 2010 t/m 2012, red.) lange tijd gemopper. Musea van het rijk, de provincies en steden hadden te lijden onder de bezuinigingen. De overheid had geen oog voor de snelle overgang van de musea als subsidieslurpers naar een (semi-)onafhankelijke bedrijfstak. En zeker, niet overal ging het goed. Denk aan Museum Jan Cunen, dat zijn hele aankoopbudget in rook zag opgaan. Het te ambitieuze Stedelijk Museum Schiedam, dat een noodplan moest opstellen om de noodsteun van de gemeente te rechtvaardigen.

Nijntje

Nick & Simon in De Fundatie, Nijntje in het Rijksmuseum - het zijn de kiloknallers van het jaar.

Nijntje for Peace, Irma Boom

Kiloknallers

Over het algemeen weten de regionale bezoekers, landelijke dagjesmensen, buitenlandse toeristen, geïnteresseerden en ingewijden, ouderen en jongeren de museumvoordeur goed te vinden. Of misschien moet je het andersom stellen: na jaren van wikken en wegen en zoeken naar hoe in een afgeslankte vorm te overleven, weten de Nederlandse musea steeds beter hoe ze hun publiek moeten spotten, aantrekken, ontvangen, pamperen en binnenhouden.

Zozeer zelfs dat je geneigd bent te stellen dat het artistieke programma enkel en alleen is opgesteld de beoogde hoeveelheid entreekaartjes te halen. Nick & Simon in De Fundatie, kunstschatten uit Dresden in het Groninger Museum, Nijntje in het Centraal Museum en Rijksmuseum - het zijn de kiloknallers van 2015.

De klant is koning, en als in een supermarkt weten musea tegenwoordig feilloos hoe ze hun 'spijzen' moeten aanprijzen. Verleid de bezoeker met pakkende slogans en bekende merken en namen, ook al past het niet in je assortiment. En vooral: strijk de klandizie niet tegen de haren in. Het zal de reden zijn waarom het Rijksmuseum dit jaar besloot geen eurocentrische benamingen als 'hottentotten', 'eskimo's' en 'negers' op de titelbordjes te gebruiken: het schrok het grote echelon politiek correcte Amerikanen te veel af.

Nick & Simon zijn in Museum de Fundatie voor de tentoonstelling Open Beeld anp

Kentering

Historische verankering en artistieke onderbouwing zijn voor het huidige museum relatieve en broze gegevens. Heeft het Van Gogh Museum zijn collectie-opstelling niet drastisch veranderd om Nederlanders tot een tweede bezoek te verleiden, zonder dat er voor die verandering een inhoudelijke noodzaak was?

Met de energieke zoektocht naar de juiste bezoekers zijn de musea het contact met de kunst zelf aan het verliezen. Wie een overzicht wil hebben van wat er in de kunstwereld gaande is, krijgt door de musea een rafelig beeld aangereikt. Wat kunstenaars maken, welke tendensen er recentelijk zijn geweest, wat zich in andere delen van de wereld afspeelt en hoe dat alles (wellicht) met elkaar in verband staat en te duiden valt - je krijgt er nauwelijks een idee van.

Sommige musea zijn niet meer dan onsamenhangend geprogrammeerde presentatieruimten, alsof de Kunsthal in Rotterdam diverse dependances heeft, verspreid over het land. Want wat heeft het pop-upmuseum van De Wereld Draait Door in het Allard Pierson Museum met de vaste collectie Egyptische sarcofagen en Romeinse muntjes van doen? Of de Dode Zee-rollen in het Drents Museum met archeologie rondom Assen? In die zin is er de laatste jaren een kentering te bespeuren, met 2015 als een voorlopig hoogtepunt.

Een paar uitzonderingen daargelaten - zoals het Van Abbemuseum, Fries Museum, Museum De Pont - is het artistieke beleid in de meeste musea een dolgedraaide kermisattractie die overal kan worden opgevoerd. Komt dat zien! De vrouw met de vijf borsten. Een man met drie piemels. Een hond met varkenskop.

Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap Jet Bussemaker en Matthijs van Nieuwkerk tijdens de opening van het DWDD Popup Museum in het Allard Pierson Museum Beeld anp

Hooggestemde verwachtingen

Leidend is de begrotingsluitende kaskraker. Zolang het publiek in drommen naar het museum trekt, is iedereen tevreden. Niet het artistiek profiel, maar een tot ver achter de komma uitgedacht beleidsplan met hooggespannen verwachtingen is leidend. Zeker als het gaat om publiekscijfers en media-aandacht; hoe vermoeiend dat ook is. Al ruim voordat in Den Bosch nog maar één schilderij van Jheronimus Bosch is te zien, van de tentoonstelling die volgend jaar opengaat, word je al doodgegooid met nieuwe toeschrijvingen, afschrijvingen, ontdekkingen en restauraties. Of deze voorgehouden worst: ruim voordat een debat kon worden gevoerd over de inhoudelijke noodzaak, wist het Rijksmuseum de Nederlandse bevolking al te fêteren op een 'onlosmakelijk' dubbelportret van Rembrandt, als 'broer en zus van de Nachtwacht'.

Het zijn hooggestemde verwachtingen die in het kader van succes (of mogelijk succes of vermeend succes) al zo worden opgeklopt dat het alleen maar kan tegenvallen. Want de ontwikkeling kent een keerzijde, zo erkende ook de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid begin dit jaar. De beoogde sociale en economische effecten van kunst mogen haar culturele waarden niet overvleugelen, was het dwingende advies.

Alleen: er lijkt in deze optimistische tijd geen weg meer terug. Zeker nu is gebleken dat de Nederlandse museumwereld goed is voor 900 miljoen euro omzet. Zo'n bedrag werkt verslavend, net als bezoekerscijfers. De wil om te presteren is groot; uit bravoure of uit de wens zich te onderscheiden of om een collegamuseum te overschreeuwen. Wellicht om die ene Chinese, Franse, Italiaanse, Amerikaanse, Arabische, Russische toerist te trekken. Omwille van regionale en lokale politieke doeleinden.

Rembrandts huwelijksportretten van Maerten Soolmans en Oopjen Coppit Beeld anp

Pompen of verzuipen

Het 'bezoekersaantallenvirus', zoals Rembrandthuis-directeur Michael Huijser het noemt, heeft de Nederlandse musea in de greep. En de wil om groots te presteren is daarbij noodzakelijk. Een klein of middelgroot museum zal zichzelf graag groter willen voordoen dan financieel haalbaar is. 'Algemeen directeur' Lorenzo Benedetti van De Appel (geen museum, wel een belangrijke kunstinstelling) kon zijn biezen pakken omdat hij alles behalve algemeen was en, volgens zijn eigen bestuur, taken als financiën en personeelsbeleid verzaakte uit te voeren. In Schiedam kreeg het Museum voor Nederlandse kunst van na 1945 zijn begroting niet meer rond. In Cunen stopte men met de ambitie Nederland met hedendaagse kunst te verblijden.

In de toeristische ratrace ren je mee of moet je noodgedwongen afhaken. Het is pompen of verzuipen. In beide gevallen dreigt de kunst het onderspit te delven. Nee, het was een prachtig jaar.

Nieuw! Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden