Review

Kunst als ecologische bewustmaking

Herman de Vries is de Nederlandse vertegenwoordiger op de Biënnale in Venetië. Met zijn werk toont hij dat de mens weinig respect heeft voor de natuur. Hij heeft gelijk, maar zijn boodschap komt wat naïef over.

To be all ways to be van Herman de Vries op de Biënnale van Venetië. Beeld Madelon Meester

Denk aan Venetië en je ziet bouwvallige grachtenpanden, bruin water en horden traag stromende toeristen voor je. Althans, als je niet in the mood for love bent - of Herman de Vries heet.

De Nederlandse kunstenaar is de komende maanden 's lands vertegenwoordiger op de 56ste Biënnale van Venetië. Hij mocht na wijs juryberaad deze editie het Rietveldpaviljoen in het Giardini-park inrichten. En omdat Herman de Vries (je schrijft zijn naam officieel eigenlijk met kleine letters) een natuurmens is, heeft hij zijn kunstterritorium ook uitgebreid naar het Lazzaretto Vecchio, een nabijgelegen eiland waar pestlijders vroeger in quarantaine moesten verblijven.

Curator van de natuur

Stefan Kuiper schreef voor de Volkskrant een uitgebreid profiel (+) over Herman de Vries.

Bouwvalromantiek

Het is deze Herman de Vries (Alkmaar, 1931) die nu toont dat Venetië meer is dan toerisme en stedelijke bouwvalromantiek. Oktober vorig jaar trok hij met een klein gezelschap naar twaalf eilandjes en gebieden in de lagune en verzamelde er wat hem aan natuur voorhanden was. Na tien dagen was de vangst omvangrijk. De woonboot lag vol planten die geperst tussen krantenpapier lagen te drogen; zakken vol kiezelsteentjes en roomkleurige schelpen; dozen met takjes en wier.

De collectie vormde de basis voor wat nu in het paviljoen te zien is, onder de titel to be all ways to be. De expositie met de licht cryptische benaming herbergt de vondst van die tien dagen durende zoektocht, keurig ingelijst achter glas en geflankeerd door ander werk waarmee De Vries al eerder furore heeft gemaakt. Zijn gevarieerde verzameling sikkels; gedroogde en eveneens ingelijste rietstengels; twaalf, op slanke sokkels geëtaleerde stenen; een wand vol kleurige schildervegen, gemaakt met aarde afkomstig uit de hele wereld. En in het midden van de zaal, als een hommage aan de bloeiende natuur en het menselijke reukzintuig, een metersbrede cirkel van rozenknoppen te geuren.

Als een botanicus, archivaris en minimalistisch kunstenaar tegelijkertijd is De Vries aan het werk geweest. In een poging de natuur om zich heen in kaart te brengen. Overigens mét alle culturele (of zoals hij zelf zegt, artificiële) toevoegingen die de mens erin heeft achtergelaten: een leeg sigarettenpakje, een stukje visnet, schroeven, oranje touw, rood en blauw glas. Toevoegingen die evenwel door de natuur zijn verteerd en aangevreten.

Herman de Vries op het eilandje Lazzaretto Vecchio tijdens de Biënnale in Venetië. Beeld anp

Nietig onderdeeltje

Het is al met al een vreemde verzameling die erg aanleunt tegen wat ook in de Oostvaardersplassen wordt nagestreefd: in hoeverre de hedendaagse natuur nog de oude natuur uit voorbije tijden kan zijn. Toen de mens nog in vellen over de toendra trok en het dier niet gedomesticeerd was; toen een vuurtje stoken nog een enorme onderneming was en men dagenlang niet kon eten omdat men domweg geen voedsel kon vinden.

Maar vooral: toen de mens nog een nietig onderdeeltje van de natuur was en niet de overheerser probeerde te zijn. Want dat is wat De Vries duidelijk wil maken. En hij geeft daarmee in Venetië een ethisch, zoniet moralistisch statement af: Mensch, gedenk waar ge vandaan komt. En ook: Mensch, weet wat ge kapot hebt gemaakt. De tentoonstelling is meer dan 'slechts' een artistiek gebaar - het is een regelrechte waarschuwing.

Het mag duidelijk zijn dat De Vries de band met de vroegere natuur wil herstellen. En de bezoeker wil wijzen op een leven zonder Gucci, BMW en vaatwasmachine. Niet voor niets hangt er in het Rietveld-paviljoen een foto van de bebaarde kunstenaar die, naakt aan een beekje, water in de handen probeert te scheppen. Zijn verschijning daar, als een neanderthaler (en grote gelijkenis met Darwin), aan de oever in een zonnig middaglicht, appelleert aan het primitivisme van weleer, het onbespoten bestaan.

Werk van Herman de Vries in het Nederlandse Paviljoen tijdens de Biënnale van Venetië. Beeld anp

Ecologische bewustmaking

De mens als sprokkelaar. Als een optimistische verbeteraar. Of als een Bijbelse redenaar. Natuurlijk moet je De Vries deels gelijk geven: de moderne mens heeft er een potje van gemaakt als het gaat om het respect voor de natuur. Kunst als ecologische bewustmaking, dat moet De Vries voor ogen hebben gehad.

Maar in de wat steriele omgeving van het Nederlandse paviljoen, tussen het artistieke en kapitalistische tromgeroffel van de Biënnale, komt zijn boodschap wat naïef over. Wereldvreemd. In de ogen van de kunstenaar kan alleen de natuur redding bieden. Door de stad heeft De Vries posters laten hangen. Met teksten als 'Natura Numquam Errat' en 'Natura Artis Magistra': 'de natuur maakt nooit vergissingen' en 'de natuur is de leraar van kunst en wetenschap'. Prachtige oneliners, waarvan je evenwel het vermoeden hebt dat ze de toeristen niet zullen boeien, als ze het Latijn al machtig zijn.

De Biënnale in Venetië bestaat 120 jaar. De 56ste editie draagt de titel All the World's Futures en is van 9/5 t/m 22/11 voor publiek geopend. Hoofdconservator is Okwui Enwezor. Er zijn 89 landenpresentaties. Onder meer Grenada, Mauritius en Mongolië zijn voor het eerst in Venetië te zien. Aan de internationale tentoonstelling doen 136 kunstenaars uit 53 landen mee. Van wie er 89 voor de eerste keer hun kunsten op de Biënnale vertonen.

Herman de Vries (M) met curatoren Colin Huizing (R) en Cees de Boer (L) op de Biënnale van Venetië. Beeld anp

To be all ways to be, van Herman de Vries. Nederlands paviljoen, Biënnale van Venetië. 9/5 t/m 22/11.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden