Kuitert zei wat twijfelende gelovigen niet konden of durfden te verwoorden

Toen de gereformeerde theoloog Harminus Martinus (Harry) Kuitert zaterdag jongstleden op 92-jarige leeftijd overleed, had hij allang afscheid genomen van het geloof in het hiernamaals. Zoals hij vrijwel alle geloofszekerheden waarmee hij was opgegroeid van zich had afgeschud.

Theoloog Harry Kuitert in 2014.Beeld Hollandse Hoogte

'Als een naaste overlijdt', tekende de Volkskrant in 2002 op uit zijn mond, 'troosten we ons met de gedachte dat hij in de hemel met oma wordt herenigd. Terwijl we weten dat het niet zo is.' Hij heeft de losmaking van God en van het geloof van zijn vader niet als een vreugdevol proces ervaren. Evenmin wilde hij met de boeken waarin hij alle stappen in dit proces heeft vastgelegd christenen aansporen om zijn voorbeeld te volgen. 'Dat zou van een overmaat aan hoogmoed getuigen. Nee, mijn aspiraties waren bescheidener. Ik wilde uitpluizen welke mechanismen werkzaam zijn bij het geloof.'

Geen salon-theologie

Daarbij ging hij niet over één nacht ijs. Kuitert was van gereformeerden huize tenslotte. En in dat milieu verander je niet lichtvaardig van inzicht. 'Gereformeerde theologie is geen salon-theologie, maar een theologie die je met alle vezels van je bestaan beoefent', schreef een orthodoxe ambtgenoot van Kuitert. Dat kon betekenen dat een discussie over de leer van de veronderstelde wedergeboorte resulteerde in een handgemeen tussen predikanten, of dat een dispuut over de betekenis van de doop in 1944, vlak voor de Hongerwinter, resulteerde in een kerkscheuring - de zoveelste in een lange reeks. Over zijn gang van de orthodoxie naar de vrijzinnigheid heeft Kuitert dan ook bijna een heel mensenleven gedaan.

Met zijn gereformeerde achtergrond is hij zichzelf altijd gelukkig blijven prijzen. 'Door zelf de wagen van het geloof te berijden, heb ik kunnen vaststellen waar het wiel vastloopt.' Altijd is hij 'juichend' psalmen blijven zingen, zei hij in Trouw. ''God die helpt in nood, is in Sion groot', schitterend. Maar Hij helpt helemaal niet in nood. Het is een gedachte die mensen ooit hadden en waar zij zich aan optrokken.' Of, zoals een van zijn gevleugelde uitdrukkingen luidde: 'Al het spreken van boven komt van beneden, ook als we zeggen dat het van boven komt.' God was een schepping van de mensen, die hun eigen woorden in Zijn mond hebben gelegd. En de kerk - een overbodig instituut, wat hem betreft - legde zich toe op 'knechting der zielen'. Kuitert zei en schreef wat twijfelende gelovigen dachten maar niet konden, of durfden, verwoorden. Voor orthodoxe gereformeerden was hij een wolf die 'de schaapskooi van Christus belaagt'.

Harry Kuitert in 1986.Beeld anp

Het begin van de losmaking

Kuitert zelf situeerde het begin van zijn losmaking in 1953, toen hij als predikant te Scharendijke (Zeeland) niet wist hoe hij de slachtoffers van de Watersnoodramp troost moest bieden. 'Waar moest ik over preken?', zei hij later in Trouw. 'Het werd 'scheepke onder Jezus hoede'. Dat die bekende woorden niet betekenen dat je niet verdrinkt.' Een andere gebeurtenis die bijdroeg aan zijn verwijdering van het oude geloof, was de dood van zijn dochter Kaisa. 'Onder invloed van deze gebeurtenis heb ik nog lange tijd vastgehouden aan mijn vriendschap met de Eeuwige. Maar uiteindelijk, tegen alle menselijke verlangens in, moest ik onderkennen dat er na de dood niets meer is', zei hij in de Volkskrant. 'Leren is afleren, vooral als het om religie gaat.'

'Kuitert zoekt, en raakt alles kwijt.' Zo kenschetste het Reformatorisch Dagblad de lange weg die de theoloog heeft afgelegd. Kuitert zelf leek het daarmee eens te zijn, getuige een uitspraak van hem uit 2014: 'Als ik denk hoe vanzelfsprekend de wereld was toen ik een jaar of twintig, dertig was, afgezien van de oorlog... Dat is allemaal voorbij. Ik mis een gebouw, een kathedraal. Het geloof, de hele dogmatiek, het bleek van papier te zijn.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden