Kroniek van duistere zaken in hogere kringen

De ondoorgrondelijke François van 't Sant ( 1883-1966 ), vertrouwensman van Hare Majesteit, is door Sytze van der Zee nauwgezet tot leven gewekt.

Beeld .

Achtereenvolgens was François van 't Sant klusjesman voor koningin Wilhelmina, hoofd van de inlichtingendienst, tijdens de oorlog, van de regering in ballingschap in Londen, particulier secretaris van Wilhelmina en ten slotte, tijdens de Hofmansaffaire, klusjesman voor Bernhard en Juliana. Het bestaan kan saaier verlopen.

Ondoorgrondelijk

Van 't Sant was fascinerend, juist omdat hij zo omstreden was en daar in ruime mate zelf aan bijdroeg door een ondoorgrondelijkheid aan de dag te leggen die voor een medaille in aanmerking komt. Tot na zijn dood was hij het, ondoorgrondelijk. Hij had zijn dochter gezegd dat zij na zijn overlijden al zijn documenten moest vernietigen. Het toegewijde kind kweet zich voorbeeldig van de opdracht.

Zo bezien is er lef nodig om je aan een biografie te zetten van de man. Er is in de loop der jaren veel over hem geschreven, door Loe de Jong, het historisch geweten van Nederland in oorlogstijd, recenter door Cees Fasseur in diens boeken over Wilhelmina en Juliana en Bernhard. Maar in die publicaties speelde Van 't Sant een rol, niet de hoofdrol. De auteur en Engelandvaarder A. den Doolaard richtte zich in 1980 tegen Van 't Sant zoals het verzet hem zag: als een dubbelspion, een 'meinedige fantast'. Maar dat was een pamflet.

Wein, weib und gesang

In Harer Majesteits loyaalste onderdaan heeft publicist en journalist Sytze van der Zee met grote nauwgezetheid Van 't Sant tot leven gewekt. Hij vermijdt het cliché van een Raspoetin. Maar hoewel Van der Zee menige tegel licht, komt ook hij er niet uit. Die Van 't Sant blijft een raadselachtige functionaris, discreet tot in de nagelrand van zijn pink. Uit loyaliteit of uit eigen gewin? - dat blijft de vraag. Het komt het boek zeer ten goede. Het is daardoor een fijn leesboek geworden, een kroniek van duistere zaken in hogere kringen, met een protagonist die het volle licht vakkundig vermijdt.

Dan krijg je als vanzelf schitterende verhalen als die over Elisabeth le Roi, 'schoon van uiterlijk' en niet behorend tot 'het soort der achterbuurten', zoals Van 't Sant haar later voor een onderzoekscommissie beschreef.

Hij kreeg met haar te maken nadat koningin Wilhelmina hem in 1920 had aangesteld als haar vertrouwensman. Zijn opdracht: hou mijn man, prins Hendrik, weg van Wein, Weib und Gesang. En van die drie bovenal van de vrouwen.

Jongetje

Mevrouw Le Roi had een jongetje dat, naar zij volgens Van 't Sant hem had verzekerd, geboren was uit een relatie met de Nederlandse gezant in Brussel. Na de dood van de diplomaat verlangde zij een financiële regeling, waarvoor zij Van 't Sants hulp inriep. Waarheid en verdichting raken al snel onontwarbaar. Vaststaat dat de nabestaanden van de gezant om een publiek schandaal te vermijden, over de brug kwamen met een fors bedrag.

Le Roi is nooit opgespoord. Was zij een verzinsel van Van 't Sant en stak hij het geld in eigen zak? Of heeft hij de familie erin geluisd om prins Hendrik en daarmee het Huis van Oranje te dekken? Loe de Jong hield het schip in het midden van de kerk: hij veronderstelde dat beiden, de prins én de gezant, een relatie met 'Elisabeth le Roi' onderhielden. Wie het kind heeft verwekt, behoort in zo'n geval tot het geheim van de moederschoot.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden