Kritiek op oeuvre Terrence Malick neemt toe, terecht?

Ooit dweepten filmliefhebbers met het mysterieuze werk van kluizenaar Terrence Malick. Maar hoe meer films hij maakte, hoe genadelozer de kritiek werd. Te mooi, te poëtisch en te veel van hetzelfde. Terecht?

Rooney Mara in Song to Song.

De zon gaat bijna onder en een mooie vrouw huppelt op blote voeten door het gras. In het tegenlicht tekenen de contouren van haar benen zich af door haar jurk. Een briesje brengt de takken van een boom in beweging, de laatste zonnestralen prikken door de ruisende bladeren. Een close-up toont een kevertje op een grasspriet.

Is het een reclame voor een groene energieleverancier? Of de nieuwe Terrence Malick? Een flauwe vraag. De vermaarde Amerikaanse regisseur is er de laatste jaren zo vaak van beticht dat zijn films op lange parfum- of bronwatercommercials lijken, dat die beschuldiging zelf een cliché is geworden. Toch blijft het een legitieme vergelijking. Is Malick (73) nog wel serieus te nemen als filmmaker, nu zijn stijl zo vaak wordt gekopieerd? Door reclamemakers, maar vooral ook door hemzelf?

Lange tijd bracht alleen al de naam Terrence Malick filmliefhebbers in vervoering. Hij was de mysterieuze auteur van twee filmklassiekers uit de jaren zeventig: Badlands, met een jonge Martin Sheen als voortvluchtige moordenaar en Sissy Spacek als zijn naïeve vriendinnetje, en Days of Heaven, waarin Richard Gere en Sam Shepard in de goudgele, golvende tarwevelden van Texas strijden om de liefde van Brooke Adams. Het zijn poëtische, aangrijpende en prachtig vormgegeven drama's. Na die twee successen verdween Malick twintig jaar van het toneel, om pas in 1998 terug te keren met het oorlogsdrama The Thin Red Line. Tegen die tijd was hij een kluizenaar geworden. Interviews gaf hij niet en foto's van hem waren schaars, het publiek moest het doen met de verhalen die de ronde deden. Die gingen over Malicks wonderlijke werkwijze, de manier waarop hij acteurs liet improviseren terwijl hij ondertussen rustig een insect filmde en hoe hij in de montage volledige verhaallijnen wegknipte en daarmee ook acteurs uit de film liet verdwijnen. Acteurs die soms in de overtuiging waren dat ze de hoofdrol speelden.

Tekst gaat verder onder de video.

Zeven jaar na The Thin Red Line volgde de Pocahontas-vertelling The New World, een film over de kolonisatie van Noord-Amerika door Europese ontdekkingsreizigers. Net als The Thin Red Line werd het drama door de meeste filmrecensenten onthaald als een meesterwerk, maar Malick stuitte vanwege zijn eigenzinnige aanpak ook op kritiek. Nog meer dan in zijn eerste twee films hield hij zich aan geen enkele scenariowet. Het beweeglijke, haast dansende camerawerk bepaalde het ritme, de vertelling maakte geen onderscheid tussen hoofd- en bijzaken. Liefhebbers zagen er een spirituele, doordachte kijk op de wereld in; Malick studeerde immers ooit filosofie aan Harvard, waar hij tot de beste studenten behoorde.

Met The Tree of Life (2011), waar hij zes jaar over deed, gooide Malick opnieuw hoge ogen bij zijn fans. In veel opzichten is het zijn magnum opus. Met indringende vragen over religie, familie, leven, dood en zelfs het ontstaan van de mens laat de film vrijwel geen filosofische kwestie onaangeroerd. Malick vertelt een ontroerend verhaal over drie broers die opgroeien met een autoritaire, veeleisende vader. Het onwaarschijnlijk mooie camerawerk van Emmanuel Lubezki en de volstrekt eigenzinnige mix van familiedramatiek, evolutieleer en zondags gepreek maakt The Tree of Life tot een pure Malick.

Tekst gaat verder onder de video.

Magistraal kunststuk voor de een, pretentieuze onzin voor de ander. Dat was de bevredigende stand van zaken, totdat Malick een jaar later alweer met een film kwam: To the Wonder. Drie jaar later, in 2015, volgde Knight of Cups en nu Song to Song. Steeds meer filmkijkers die van zijn werk hadden gehouden, raakten ontgoocheld. Ook de liefde van de filmcritici nam met elke film onverbiddelijk af. 'Mooifilmerij', 'ouderwets', en 'Malick had allang moeten stoppen met filmmaken', klonk het, van roddeltabloid The New York Post tot het gezaghebbende The Guardian.

Wat is er gebeurd? Het probleem is tweeledig. Nu Malick plotseling met een ijzeren ritme nieuw werk aflevert, is een groot deel van de magie die hem omringde verdwenen. Nog steeds werkt hij jarenlang aan de montage van zijn films, maar hij is met zo veel projecten tegelijk bezig dat er regelmatig een film af is. Zo kwam er dus een einde aan het lange uitkijken naar een nieuwe Malick, aan de hooggespannen verwachtingen en de geruchten over gedoe op de set. Voeg daarbij dat hij steeds vaker in het openbaar verschijnt en zich in maart zelfs liet interviewen (op het festival SXSW in Austin, Texas, waar Song to Song in première ging) en de betovering is verbroken. De man is geen mythe meer, maar een gewone, vriendelijke, kalende heer.

Terrence Malick.

Het voornaamste pijnpunt vormen toch de films zelf. Malicks herkenbare stijl wordt steeds meer een gimmick. De poëtische voice-overs, het warme avondlicht, de mooie, verliefde mensen, de onderwaterbeelden, de zwembaden, de moderne architectuur, de overweldigende natuur en de almaar terugkerende vraag: wie ben ik?

Sinds To the Wonder, maar misschien al eerder, lijkt elke film een herhaling van zetten. Het is geen wonder dat Malick wordt beticht van stagnatie, van maniërisme, van filosofische kitsch en zelf-parodie. Zelfs het oogstrelende camerawerk - goed voor een Oscar en meerdere Oscarnominaties - lijkt een trucje.

En toch. Het zijn begrijpelijke klachten, maar het is te vroeg om Malick af te schrijven. Tegen elke aantijging valt iets in te brengen. Ja, het klopt dat hij een humorloze dominee kan zijn, met zijn zoektocht naar de zin van het bestaan, zijn films vol verwijzingen naar een schepper. Maar niet iedere dominee probeert zijn gehoor te bekeren. Malick wil vooral aanzetten tot reflectie. Zijn gebrek aan humor kan hem nauwelijks worden aangerekend; mensen aan het lachen maken is nu eenmaal niet zijn doel.

Dan zijn stijl. Het is niet Malicks schuld dat die door anderen wordt nagebootst - niet alleen door reclamemakers, maar ook door filmmakers als David Gordon Green, Andrew Dominik en David Lowery. Bovendien is hij nog altijd de meester. Kijken naar huppelende vrouwen wordt gauw saai, maar in Song to Song is de uitwerking betoverend. Malicks beelden gaan altijd over meer dan wat hij toont. Achter de schoonheid schuilt een wereld aan gevoelens.

Kluizenaar

Na het succes van zijn eerste twee films, Badlands (1973) en Days of Heaven (1978), maakte regisseur Terrence Malick (1943) twintig jaar geen films meer en verdween hij ook uit het openbare leven. Volgens de verhalen doceerde hij filosofie in Parijs, werkte hij aan een Schopenhauer-vertaling of was hij boer geworden - niemand wist het precies. Ook na zijn terugkeer als filmmaker met The Thin Red Line (1998) bleef hij een enigma. Toen in 2012 " target="_blank">op YouTube een filmpje verscheen waarop Malick enkele seconden te zien is in een kroeg in Texas, samen met zijn vrouw, werd dat tienduizenden keren bekeken. Tegenwoordig is Malick iets vaker te zien. In maart liet hij zich zelfs interviewen op het festival SXSW in Austin.

Veel hangt af van de kijker. Malicks films zijn met opzet halffabricaten, die moeten worden afgemaakt in het hoofd van de beschouwer. Een allergie voor het christelijke geloof helpt daar niet bij, een minimum aan Bijbelkennis wel. Het scheelt ook als je Malicks vertelling accepteert als een doorvoelde, persoonlijke reis, waarbij het goed is om te weten dat hij vaak uit eigen ervaringen put. De terugkerende verhouding tussen drie broers is zo'n persoonlijk element. Dat een van Malicks broers zelfmoord pleegde, is biografische kennis die zijn films niet per se beter maakt, maar wel aan betekenis en emotionele lading kan laten winnen.

De veelgehoorde klacht dat zijn films nergens over gaan, is zeker niet gegrond. Natuurlijk gaat Malicks werk ergens over - alleen al over de vraag hoe het medium film gebruikt kan worden als breekijzer tot contemplatie. Met Song to Song, beter geslaagd dan To the Wonder en Knight of Cups, bewijst de regisseur dat hij in vorm is. Zijn aanhang zal er niet groter op worden, maar wie kan afstemmen op Malicks golflengte, wordt nog altijd beloond.

Recensie Song to Song

Song to Song is typische Terrence Malick met meer sfeer dan plot

Als het je lukt hoofdpersoon Faye in haar grillen te volgen, is Song to Song een bijzondere, meeslepende maalstroom. De film is een typische Terrence Malick: meer sfeer dan plot en met op de achtergrond een strenge vader.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden