Kritiek en landsbelang in een nieuw Zuid-Afrika

Drie jaar na het opheffen van de persbreidel zijn er duidelijk veranderingen te merken in de Zuid-Afrikaanse krantenwereld. Maar het blijft opletten....

ZUBEIDA Jaffer heeft de donkere periode van de Zuid-Afrikaanse journalistiek aan den lijve ondervonden. In 1980 werd ze door de veiligheidsdienst opgepakt, nadat ze als jonge verslaggeefster van de Cape Times een reportage schreef over de tientallen slachtoffers van het politiegeweld in de gekleurde wijken van Kaapstad.

Niet bekend

Jaffer moest bekennen dat ze haar reportage in opdracht van het ANC had geschreven. Het was immers staatsondermijnend, zo'n verhaal waarin de bruutheid van het regime gedetailleerd was opgetekend - daar moest het ANC wel achter zitten.

Ze deed echter 'gewoon' haar werk. Pas toen ze na vele maanden uit de gevangenis kwam, werd ze activiste. Tegenwoordig is ze weer terug in haar oude vak, als chef van de centrale politieke redactie van het concern de Independent Newspapers.

'We leven in een tijd dat journalisten weer journalisten kunnen zijn', constateerde Zubeida Jaffer dit jaar opgelucht in de World Press Freedom Day-lezing van de Rhodes-universiteit in Grahamstown. 'Samen moeten we ervoor zorgen dat ons beroep in ere wordt hersteld.'

De Zuid-Afrikaanse journalistiek is inmiddels op vele fronten bezig de verloren professionaliteit te herstellen. Vorige maand werden de treurige jaren van de apartheid nog eens samengevat in een therapeutische sessie voor de Waarheidscommissie. Kopstukken van de omroep bekenden dat ze naar het pijpen van de staat dansten. De krantenwereld probeerde aan te tonen dat tal van journalisten toch hun best hadden gedaan om aan de censuur te ontsnappen. Foute collega's bekenden dat ze voor de staat hadden gespioneerd.

Zo donker als het verleden was, zo rooskleurig ziet de toekomst er uit. Zeker op papier. Iedereen is het erover eens dat de persbreidel van de apartheid nooit meer mag gebeuren. Garanties voor een vrije pers zijn nu stevig verankerd in de grondwet van het nieuwe Zuid-Afrika, en enkele grote, financieel gezonde mediaconcerns staan borg voor een behoorlijke diversiteit.

Zo wordt de Engelstalige, liberale markt bediend door het bedrijf Independent Newspapers, met kranten als The Star, Cape Times, Pretoria News, Cape Argus en de nog jonge zondagskwaliteitskrant The Sunday Independent. Naspers (Beeld, Die Burger) is er voor de Afrikaanstaligen, en de zwarte markt wordt vooral gedekt door The Sowetan, die sinds kort geheel in handen is van de zwarte investeringsgroep New Africa Investments van zakenman en ANC-kopstuk Cyril Ramaphosa. Voor de beste journalistiek is er vanouds het weekblad The Mail & Guardian, onderdeel van de Britse Guardian.

Bij de radio en televisie is het nog behelpen. De meeste vorderingen zijn gemaakt bij de staatsradio, die tegenwoordig met SA FM een volwassen, alerte actualiteitenzender heeft. Bij de tv is veteraan Allister Sparks net begonnen het suffe journaal en de achtergrondrubrieken nieuw leven in te blazen.

Niet dat de journalistiek nu totaal veranderd is, ruim drie jaar na het officiële einde van de apartheid. De meeste kranten preken nog steeds voor eigen parochie. Bij The Sowetan (motto: building the nation) komt blank boerenleed niet verder dan een binnenpagina, terwijl Beeld er groot mee opent. In Pretoria News wordt ruim bericht over het busje van de Duitse muziekgroep Gruenhaimer Jagdhornbläser dat is gestolen.

Maar de meeste kranten kijken toch ook steeds meer over hun tradiotionele muurtjes heen. Vooral bij de Engelstalige kranten komen steeds meer zwarte journalisten. Het is een verademing om bijvoorbeeld in Pretoria News een zwarte columnist te zien, Mandla Mthembu, die rake stukjes schrijft over de alledaagse werkelijkheid - van de blues van de zwarte taxichauffeur tot en met de klachten van zijn passagiers.

De nieuwe verhoudingen in Zuid-Afrika, met een geheel door de ANC-meerderheid gevulde regering, hebben ook een boeiend ideologisch debat op gang gebracht. Volgens sommige zwarte intellectuelen zijn de blanke media behept met eurocentrisme, en vertikken ze het iets te begrijpen van zwart Afrika. Een van de luidste verkondigers van deze Afrikanistische black is beautiful-stroming is William Makgoba, in het dagelijks leven hoogleraar moleculaire biologie aan de universiteit van Johannesburg.

'De media zijn een obstakel voor veranderingen in Zuid-Afrika. Ze blijven met hun onderhuidse racisme het idee van blanke superioriteit promoten', fulmineerde de professor onlangs op de opiniepagina van The Sunday Independent. Mokgabe acht de tijd gekomen dat de regering een commissie in het leven roept die de mediawereld de les leest.

Vragen als 'zijn de huidige kranten wel geschikt voor ons Afrikaanse land?', 'wie bepaalt wat nieuwswaardig is?' en 'wat zijn de grenzen van de persvrijheid?', dienen volgens hem dringend aan de orde te komen. 'We houden allemaal van een kritische vrije pers, maar de journalistiek moet wel het landsbelang respecteren', meent de zwarte bioloog.

Het is een betoog dat bij de liberale Zuid-Afrikaanse journalistiek visioenen oproept van nieuwe persbreidel. Daar heb je de ANC-brigade die haar ideeëngoed opdeed in voormalige cummunistische heilsoorden als de Sovjet-Unie en Oost-Duitsland, waar de pers uitsluitend een 'opbouwend instrument' was voor de staat, luidt de vrees.

Hoe gevoelig het vage begrip 'landsbelang' in Zuid-Afrika is, bleek de afgelopen zomer in een curieuze affaire met het staatsbedrijf Denel. Het wapenconcern, tegenwoordig onder zwarte leiding, deed een serieuze poging de pers te muilkorven. Het is bezig met een miljardenorder, de leverantie van zware kanonnen aan Saudi-Arabië, en de klant had de bijzondere voorwaarde gesteld dat de zaak geheim moest blijven.

Hoewel iedereen wist dat Saudi-Arabië in de markt was, waren er slechts een paar kranten, de Sunday Independent en het weekblad The Mail & Guardian voorop, die de naam publiceerden. Denel stapte naar de rechter om deze kranten het zwijgen op te leggen. Aanvankelijk lukte dit - nota bene met een perswet uit de apartheidstijd. Pas na veel verontruste commentaren bond de directie van Denel in, met de belofte nooit meer op die manier de vrijheid van informatie te lijf te gaan.

De discussie rond de affaire had niettemin enge trekjes. De bewuste kranten kregen het verwijt op hun dak dat ze een 'onpatriottistisch verborgen agenda' hadden, omdat ze de werkgelegenheid van vele duizenden landgenoten in gevaar zouden hebben gebracht. Niet alleen de Afrikanisten van Makgoba riepen schande, ook in zwarte journalistieke kring werd gemeld dat uit vaderlandsliefde het woord 'Saudi-Arabië' nooit uit de tekstverwerker had mogen rollen.

De naam van deze meedenker met het landsbelang is Thami Mazwai, hoofdredacteur/directeur van Enterprise, een op de zwarte markt gericht zakenblad. Mazwai toonde zich een slecht verliezer: hij trad onlangs voortijdig af als voorzitter van het Zuid-Afrikaanse genootschap van hoofdredacteuren. Als reden gaf hij op teleurgesteld te zijn in sommige blanke collega's, die een 'desinformatie-campagne' tegen hem zouden voeren. 'Ze beschouwen de media als een wet op zichzelf, een instituut dat ons zwarten wel zal vertellen wat democratie is en hoe de economie werkt.'

John Battersby, hoofdredacteur van The Sunday Independent, verwelkomde de afloop van de Denel-affaire als een overwinning voor de vrijheid van meningsuiting. Hij wees er meteen hoe belangrijk het is dat in de nieuwe Wet op de Open Democratie, die de regering in voorbereiding heeft, het begrip landsbelang zeer terughoudend wordt geformuleerd.

De steun van één zwarte opinieleider heeft hij. Voorzitter Mandla Seleoane van het Instituut voor Vrije Meningsuiting waarschuwde tegen het willekeurig gebruik van de term landsbelang. Hij memoreerde fijntjes dat onder de apartheid misbruik van dit begrip aan de orde van de dag was, teneinde de pers te belemmeren het falen van de regering te signaleren. Die tijd is voorbij, aldus Seleoane, en dat moet zo blijven.

De ANC-regering heeft het idee van een perscommissie ook niet omarmd. Maar zowel president Mandela als zijn opvolger (in 1999), vice-president Thabo Mbeki, hebben al eens opgemerkt dat de pers wel wat minder kritiek zou mogen hebben op de prestaties van de nieuwe regering. De Zuid-Afrikaanse pers ziet het als een duidelijk signaal dat haar vrijheid verdedigd zal moeten worden.

Hans Moleman

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden