ReportageCarols from King's

Krijgen, na zes eeuwen exclusieve mannenzang, de meiden een kans in het koor van King’s College?

The Choir of King’s College

De Volkskrant ging op bezoek bij het beroemde Choir of King’s College in Cambridge (Kerstavond, BBC) en verdiepte zich in het fenomeen jongenskoor. Waar blijven de meisjes?

Het geluid van een jongenssopraan zweeft door de kapel van King’s College in Cambridge. De knaap zingt over een moeder, haar kind en de kribbe, een verhaal van lang geleden in Bethlehem. De stem strijkt langs oude koorbanken, stijgt op langs gebrandschilderde ramen en reikt helemaal tot aan het hoogste waaiergewelf van de Engelse gotiek. Als 31 andere jongens en jongemannen mee gaan zingen – rode mantel tot op de voeten, wit koorhemd tot op de knie – trilt elke molecuul in King’s Chapel.

Tussen de 9 en 21 jaar zijn ze, de leden van The Choir of King’s College, Cambridge. Het koor is in bedrijf sinds 1441 en wordt geroemd om zijn heldere, pure, vlekkeloze koorklank. Bij kaarslicht en tv-lampen vindt de generale repetitie plaats voor de kerstviering op 24 december, ook alweer toe aan haar 101ste editie. Sinds 1928 straalt de BBC-radio het concert de aarde rond, de tv kwam erbij in 1954. Ding dong! Merrily on high – voor tientallen miljoenen kijkers en luisteraars begint het kerstgevoel in Cambridge.

De kapel van King’s College in Cambridge. Beeld Benjamin Sheen

Dit jaar staan de oren extra op scherp. Sinds september ligt de gouden koorklank in handen van een nieuwe dirigent, Daniel Hyde (39). De Engelsman mag erop rekenen dat controleurs her en der klaarzitten met het rode potlood. Klinken de stemmen in Cambridge als vanouds strak en zuiver? Zingen de lads hun d’s en t’s gelijk? 

Maar vooral moet Hyde een antwoord formuleren op voorheen onbestaanbare vragen. Krijgen na zes eeuwen exclusieve mannenzang de meiden een kans? Wanneer worden de sopraan- en altsecties van het koor genderneutraal?

De springstof op de harrypotterpoorten van King’s Chapel werd vorig jaar december aangebracht door een Britse operasopraan, Lesley Garrett. Ze maakte de kachel aan met het pleidooi van traditionalisten dat de kwetsbare knapenstem met zijn unieke geluid moet worden beschermd. Slap excuus, vond Garrett, voor het in stand houden van mannenprivileges en mannenmacht.

De Volkskrant reisde naar Cambridge om uit te zoeken of het koor zich iets van de kritiek aantrekt. En of het werkelijk zo is dat de jongensstem, die eeuwenlang dag in dag uit is getraind om de hoge partijen te zingen in muziek van componisten als Ockeghem, Monteverdi en Bach, bij gelijke rechten het loodje legt?

Daniel Hyde bakt juist kerstcake met zijn sopranen. De jongens zijn tussen de 9 en 13 jaar en wonen intern op King’s College School. De mannenalten, tenoren en bassen betrekt het koor uit de universiteitspopulatie. 

De dirigent, boomlang, zet zijn koksmuts af. Hij is zelf een kind van het systeem, zegt hij, terwijl hij voorgaat naar een kantoortje. Koorknaap geweest in Durham, Noordoost-Engeland. Als organist onder meer gevormd aan King’s College. Gewerkt met gemengde en ongemengde koren in Cambridge, Oxford en New York.

Daniel Hyde (39), de nieuwe dirigent van de Choir of King’s College, Cambridge.Beeld Leon Hargreaves

Hyde klapt dubbel op een bank en maait meteen het gras voor de voeten weg. De huidige praktijk van King’s College, zegt hij, is helemaal geen zes eeuwen oud. ‘Het is een invented tradition die vorm kreeg in de decennia rond 1900.’

De jongens deden mee vanaf het begin, toen Hendrik de Zesde (1421-1471) het koor installeerde om de Schepper dagelijks te prijzen. Vrouwen hadden in de kerk nu eenmaal niets te zoeken. Maar pas in 1928 ruilde King’s de oude, soms zeer oude koormannen in voor studenten. ‘Onze klank is dus niet in beton gegoten’, zegt Hyde. ‘Vergelijk alleen al de opnamen van de afgelopen eeuw. Elke dirigent schept zijn eigen geluid, met de stemmen die hij tot zijn beschikking heeft.’

Een uitgelezen argument, zou je zeggen, om stante pede een nieuwe traditie uit te vinden. Meisjes en vrouwen van Cambridge: er is plaats voor sopranen en alten! 

Daniel Hyde schraapt zijn keel. Zijn ogen prikken door de rechthoekige brillenglazen. Zijn lichaamstaal zegt: hoe leg ik dit uit.

‘Er is geen enkele reden te bedenken waarom het niet ooit zover zou komen. Maar we hebben te maken met zoiets als sociale dynamiek. Of je het leuk vindt of niet, in een jongenskoor presteren jongens beter. Komen er meisjes bij, dan haken veel knullen af.’ 

Je hoort het Twitterrumoer al aanrollen: genderstereotypering! Maar Hydes analyse wordt gedeeld door de Nederlandse Wilma ten Wolde. Ze is directeur van Nationale Koren en dirigeert niet voor niets zowel een Nationaal Kinderkoor als een Nationaal Jongenskoor. Aan de telefoon zegt ze: ‘Voor jongens is zingen helaas minder vanzelfsprekend. Iedereen in het vak weet dat gemengde kinder- en jeugdkoren voor minstens driekwart uit meisjes bestaan.’ 

Van groepen à la King’s, ooit alomtegenwoordig, resteren er twee handenvol. Steeds meer Britse colleges en kathedralen stellen hun koren open voor meisjes en vrouwen. Zie je wel dat het kan, zeggen strijders voor gelijke rechten. Graag verwijzen ze naar een blinde luistertest die plaatsvond in St Mary’s Cathedral in Edinburgh. Lang niet elke koordirigent hoorde of het geluid van een zangertje achter een scherm kwam van een meisje of een jongen.

Daniel Hyde knikt. ‘Maar één verschil tussen de twee zal niet verdwijnen. De stembreuk.’

Als de hormonen komen, groeien de stembanden en het strottenhoofd. Baard in de keel, weg engelengeluid. Bij meisjes verloopt de stembreuk, of mutatie, veel lichter en wordt uitgesmeerd over jaren. 

Hyde: ‘In de manier waarop een jongen zingt hoor ik de stembreuk vaak al aankomen. Dan weet ik: we hebben nog hooguit zes maanden. Het maakt werken met jongens tot een race tegen de klok.’ 

Ten Wolde: ‘Vlak voor de mutatie glanst de jongensstem op z’n mooist. Het geluid wordt voller en krachtiger.’ Hyde: ‘Hij klinkt fruitiger, krijgt meer kleur.’ 

Wikkend en wegend: koorjongens haken af als meisjes komen, de korte loopbaan duurt vijf jaar, tegen de mutatie bereikt de stem z’n bloei. Je kunt dan ook argumenteren dat je jongenskelen moet koesteren. En als ze schuw zijn voor gemengde koren, zet ze dan maar bij elkaar. 

Zo bekeken heeft King’s College een emancipatoire missie, zegt Wilma ten Wolde. ‘Ik zou tien keer nadenken voordat ik aan die traditie ging sleutelen. Misschien moeten ze eerst beginnen met een gelijkwaardig instituut voor meisjes ernaast.’

King’s College, Cambridge.Beeld Leon Hargreaves

Overigens zijn in Cambridge de kaartjes gratis. Wees er dinsdag wel op tijd bij, want al ver voor zonsopkomst kronkelt vanaf King’s College een lange sliert liefhebbers door de straten. Wie een kaartje heeft bemachtigd, zal in triomf naar buiten stormen. Een spervuur aan selfies zal de wereld over gaan, rond het beroemde kerstconcert dat opeens onder vuur ligt.

Maar ontroerend blijft het: hoe een koorjoch aan de oostzijde van King’s Chapel, onder een zee van glas-in-lood, in z’n eentje – traditie! – begint met Once in Royal David’s CityHoe 32 zangers, klein en groot, in processie naar de koorbanken lopen, in dat lied over een moeder, haar kind en de kribbe, in die sublieme akoestiek uit 1544.

Dirigent Daniel Hyde: ‘We zijn niet doof voor kritiek. Wil een traditie overleven, dan moet ze zich aanpassen, onherroepelijk. Maar verwacht van ons geen overhaast besluit.’

King’s College, Cambridge.Beeld Benjamin Sheen

The Choir of King’s College op de radio: BBC Radio 4 en World Service, 24/12, 15.30 uur (live). BBC Radio 3, 25/12, 15.00 uur. 

The Choir of King’s College op tv: BBC 2, 24/12, 18.00 uur; 25/12, 9.40 uur.

Het hoogste

Protik Moulik (21) zingt bij het koor van King’s College in de tenorengroep. De dokterszoon is geboren en getogen in Shrewsbury, nabij de grens van Engeland en Wales. Als jongen dacht hij pianist te worden. ‘Maar rond m’n 14de kwam ik erachter dat ik muziek weliswaar leuk vond, maar niet leuk genoeg om er mijn vak van te maken.’ Protik koos voor een studie wiskunde in Cambridge. Na een succesvolle auditie kwam hij bij het koor, dat hij weer moet verlaten zodra zijn bachelor binnen is. Meezingen met Kerstmis, zegt hij, ‘voelt als een droom. Je maakt toch even deel uit van een eeuwenoude traditie.’ De tenor heeft bewondering voor de jongenssopranen met wie hij bijna dagelijks repeteert en optreedt. ‘Bij mij op school was het cool om je zo weinig mogelijk in te spannen. Deze knapen hebben een bewonderenswaardige discipline en gaan voor het hoogste.’

Zingende jongens in Nederland

Nederland kent volop kinder-, jeugd- en jongenskoren, maar alleen het Sacramentskoor Breda benadert de samenstelling en religieuze achtergrond van koren als King’s College, Cambridge. In Breda zingen ook oudere mannen mee en de koorknapen wonen gewoon bij de ouders thuis. In 1985 modelleerde Bouwe Dijkstra het Roder Jongenskoor min of meer naar Engels voorbeeld. Sinds 2000 is in dit genre ook het Kampen Boys Choir actief. De Kathedrale Koorschool Utrecht en de Koorschool Sint Bavo in Haarlem zijn basisscholen waar jongens en meisjes, naast de reguliere lessen, muziek- en kooronderricht krijgen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden