Review

Krielaars meandert moeiteloos door Stalins tranendal

Fascinerend, de lotgevallen van twee schrijvers die hun geloof in het Sovjetparadijs verloren, verteld door oud-correspondent Michel Krielaars.

null Beeld de Volkskrant
Beeld de Volkskrant

Het blijft raadselachtig. Dat Joseph Roth de Sovjet-Unie van Stalin als een weldaad voor de Joden aanprees: 'Op geen enkel moment in de geschiedenis werden ze ergens zo plotseling en zo compleet bevrijd.' Dat verlichte geesten als George Bernard Shaw en Joris Ivens onbeschroomd de 'nuttige idioten' uithingen - zoals Lenin zijn medestanders uit de intelligentsia smalend noemde.

Dat schrijver Isaak Babel zijn naar Frankrijk ontkomen vrouw ertoe probeerde te bewegen terug te keren naar de Sovjet-Unie - in de wetenschap dat veronderstelde tegenstanders van het regime, tot wie Babel kort daarop zelf zou worden gerekend, met duizenden tegelijk werden vermalen. Dat de Kroatische communist Ante Ciliga zich 'stomverbaasd' toonde over het feit dat hij in het proletarisch paradijs waarvoor hij de Sovjet-Unie hield ontevreden arbeiders tegenkwam.

In het Grütas Park in Litouwen zijn beelden te zien uit de Sovjet-tijd. Dit standbeeld van Stalin stond oorspronkelijk in de Litouwse hoofdstad Vilnius. Beeld Amos Chapple / Rex Features / Hollandse Hoogte
In het Grütas Park in Litouwen zijn beelden te zien uit de Sovjet-tijd. Dit standbeeld van Stalin stond oorspronkelijk in de Litouwse hoofdstad Vilnius.Beeld Amos Chapple / Rex Features / Hollandse Hoogte

Dat weldenkende mensen oprecht verontwaardigd waren over de 'afschuwelijke daden' waarvoor vermeende contrarevolutionairen bij bosjes ter dood werden veroordeeld. Dat Stalin voor een minder grote schurk wordt gehouden dan Hitler - louter vanwege de omstandigheid dat laatstgenoemde in 1941 zo onverstandig was de Sovjet-Unie binnen te vallen. En dat Stalin door de helft van de nu levende Russen wordt gewaardeerd zo niet vereerd, terwijl geen familie ongeschonden uit diens terreurmachine is gekomen. Het blijft allemaal raadselachtig.

Michel Krielaars, chef Boeken en gewezen correspondent in Moskou van NRC Handelsblad, heeft de grimmige werkelijkheid van het stalinisme beschreven aan de hand van de lotgevallen van de (Joodse) schrijvers Isaak Babel en Vasili Grossman. Beiden hebben de bolsjewistische revolutie begroet. Beiden werden door Stalin tot de 'ingenieurs van de ziel' gerekend: schrijvers die hun lezers mentaal moesten inlijven bij het Sovjet-experiment. En beiden raakten hun geloof in de Sovjet-Unie gaandeweg kwijt.

Babel probeerde aan zijn persoonlijk noodlot te ontkomen door het regime te behagen en door in de nabijheid te verkeren van prominenten, zoals schrijver Maksim Gorki en veiligheidschef Nikolaj Jezjov. Toen Gorki stierf en Jezjov - die op goede gronden 'de ijzeren volkscommissaris' en 'de bloedige dwerg' werd genoemd - zelf in ongenade viel, waren ook voor Babel de dagen feitelijk geteld.

null Beeld
Beeld

Alles voor het moederland - De Stalinterreur ten tijde van Isaak Babel en Vasili Grossman

Michel Krielaars
Non-fictie
Atlas Contact;
343 pagina's; euro 19,99.

Grossman hield altijd wat meer afstand van de partijelite en veroorloofde zich impliciete kritiek op het regime, maar hield daarin maat. Aan zijn reputatie, die vooral resulteerde uit zijn verslaggeving van de heldendaden van het Rode Leger tijdens de Tweede Wereldoorlog, ontleende hij een zekere protectie. Maar veilig was Grossman nooit, zoals niemand in de Sovjet-Unie. Na de dood van Stalin, in 1953, week weliswaar het gevaar van een nekschot, maar het manuscript van zijn meesterwerk Leven en lot werd in beslag genomen. 'Gearresteerd', zoals Grossman het uitdrukte. Uit beduchtheid voor publicatie van het boek in het vrije Westen en voor wereldwijde roem voor de schrijver - in navolging van Nobelprijswinnaar Boris Pasternak, auteur van Dokter Zjivago.

Elke pagina van Alles voor het moederland - zo heet het boek van Krielaars - roept de beklemming op van het leven in een dictatuur die hermetisch maar ook grillig was. Niemand wist hoe hij zichzelf voor arrestatie, meestal in nachtelijke uren, kon behoeden. Niemand wist wat de beste overlevingsstrategie was in het land waar het leven, op voorspraak van Stalin zelf, beter en vrolijker was dan ooit tevoren. Niemand wist waarom buren waren verdwenen en collega's niet op hun werk verschenen. Niemand wist wat hun lot was. En niemand durfde daarover in het bijzijn van anderen te speculeren, uit vrees zelf van een duister misdrijf te worden beschuldigd.

Niemand mocht zich veilig wanen in de Sovjet Unie van Jozef Stalin, 'de pokdalige schoenmakerszoon uit Gori', zoals Grossman hem na zijn dood durfde te noemen. Zelfs componist Dmitri Sjostakovitsj, die het regime culturele glans verschafte, ging volgens Julian Barnes 'volledig aangekleed naar bed, liggend boven op de dekens, een kleine koffer reeds gepakt op de grond naast hem' - in afwachting van de nachtelijke klop op de deur.

Persoonlijker

Het verhaal van de ingenieurs van de ziel is al eens verteld in het gelijknamige boek van Frank Westerman (2002). Maar Westerman drong zichzelf wat minder aan de lezer op dan Krielaars. De structuur van Alles voor het moederland wordt niet in de eerste plaats bepaald door de wederwaardigheden van Babel, Grossman en hun al dan niet vermoorde lotgenoten, maar door Krielaars' gang langs plekken die aan hen herinneren en personen die iets over hen kunnen vertellen.

Die aanpak resulteert in een gefragmenteerde vertelling onder de slagschaduw van een alomtegenwoordige auteur. Die heeft niet genoeg aan een beschrijving van het Odessa van Konstantin Paustovski, nee, bij zijn wandelingen weet hij zich vergezeld door de schrijver - die ook nog eens 'vertelt over zijn Odessa'.

Elders laat Krielaars weten dat hij, in zijn Moskouse jaren, 'altijd een kleine buiging maakte' bij een gedenksteen voor de verdedigers van de hoofdstad tijdens de Tweede Wereldoorlog.

Ook maakt hij de lezers deelgenoot van zijn voortschrijdend inzicht in de plaats die Grossman tijdens de oorlog binnen de Sovjet-elite innam. Krielaars lijkt iets te graag duidelijk te willen maken dat hij Rusland kent, dat hij niet van de straat is en dat hij de schrijvers begrijpt. Hij begrijpt hen zo goed dat hij zijn raadselachtige sympathie voor Gorki en Babel - die vooral opportunisten lijken te zijn geweest - niet nader toelicht.

Het zijn neveneffecten van de onmiskenbare vertrouwdheid van Krielaars met de Sovjet-Unie. Moeiteloos meandert hij door het tranendal van zijn geschiedenis. Aan de hand van een schilderij van Sovjet-realist Joeri Pimenov - Het Nieuwe Moskou, uit terreurjaar 1937 - beschrijft hij de façade van cultuur-, sport- en arbeidspaleizen waarmee de nieuwe elite succes suggereerde. Hij brengt de drama's tot leven die de landbouwcollectivisatie in, met name, Oekraïne tot gevolg had. Hij meldt, op gezag van 'sommige historici', dat onder een voortgezet bewind van Lenin evenveel slachtoffers zouden zijn gevallen als onder Stalin.

Met Vasili Grossman voelt hij mededogen voor de vrouwen in het door de Russen bezette deel van Duitsland. 'Een verhaal over een zogende moeder die werd verkracht in een schuur. Haar familieleden kwamen naar de schuur en vroegen haar belagers haar een moment rust te gunnen, want de hongerige baby was steeds aan het huilen.'

En hij voert Russen op die zich oneerbiedig uiten over het strategisch vernuft van het Rode Leger tijdens de Tweede Wereldoorlog. 'We danken die overwinning alleen maar aan de kou en de slechte verbindingslijnen van de Duitsers met het achterland.' Fascinerende kost - die met iets te veel Krielaars is opgediend.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden