RecensieFalend licht

Krastev en Holmes verklaren de geschiedenis met één psychologisch mechaniek ★★★☆☆

Falend licht maakt inzichtelijk hoe het Oosten na de Koude Oorlog het Westen nabootste. Als de auteurs dit mechaniek doortrekken naar het heden, wordt het te ingewikkeld.

Beeld Deborah van der Schaaf

Ivan Krastev (1965) is de nieuwe ster van de internationale studies. Een jaar of wat geleden brak hij door met een geestige Ted-talk, thans is hij invloedrijk columnist van The New York Times. Van oorsprong Bulgaar, werkzaam in Wenen, en om die twee redenen is hij voorzien van uitstekende voelsprieten om de opvattingen, drijfveren en bovenal de sentimenten in de landen van Midden- en Oost-Europa te peilen.

Ook zijn nieuwe boek Falend licht  Hoe het Westen de Koude Oorlog won maar de vrede verloor, geschreven met de Amerikaanse rechtsgeleerde Stephen Holmes (1948), is daarvan weer het prettig leesbare bewijs. Krastev houdt zich als geen ander bezig met de psychologie van de internationale betrekkingen. In dit boek is het sleutelwoord imitatie. Anders gezegd: hoe het Oosten na de Koude Oorlog in de positie van nabootser van het Westen verzeild raakte.

Kameleon

Het lijkt een eeuwigheid geleden, maar na 1989 was het Westen zowel dominant als zelfverzekerd. Fukuyama schreef dat er niets anders meer te koop was dan liberale democratie en kapitalisme. Dat was voor Oost-Europa en Rusland inderdaad het geval. Krastev laat zien dat imitatie onvermijdelijk gepaard gaat met agressie. De nabootser wordt immers niet gewaardeerd om wat hij zelf is, maar alleen naarmate hij in staat is als een kameleon op te gaan in iets anders, in dit geval de lat van de liberale democratie te halen.

Veel van de huidige spanningen met vooral Hongarije en Polen zijn hierop terug te voeren, het onbegrip in West-Europa incluis. In Brussel en omstreken is de neiging groot om de Polen en Hongaren – immers dankzij de EU welvarender dan ooit – als ondankbaar te beschouwen. Andersom voelen veel Oost-Europeanen zich in de steek gelaten. Na 1989 werd hun economie geforceerd geliberaliseerd, wat bijvoorbeeld betekende dat veel Hongaren in Zwitserse franken hun hypotheek namen, die na de financiële crisis van 2009 en de instorting van de forint onbetaalbaar werd.

Grootspraak

Veel belangrijker is de psychologie, haarfijn aangevoeld door politieke leiders als Orbán en Kaczynski. Uiteraard wilden de Oost-Europeanen vrij zijn na het Sovjet-juk. Maar wat veel Polen en Hongaren niet begrepen, was dat zij dan hetzelfde moesten worden als hun nieuwe West-Europese vrienden. Vrijheid betekende bijvoorbeeld óók conservatief kunnen zijn, of orthodox katholiek. Zij hebben ook televisie en willen graag verschoond blijven van het radicale individualisme en de spanningen van de multiculturele samenleving in West-Europa. Orbán wist de drang om net zo te worden als het Westen met grote politieke handigheid om te draaien, en onderstreept nu telkens opnieuw dat Hongarije de ware ziel van Europa is. Als de West-Europeanen eenmaal bij zinnen komen, aldus Orbán, zullen ze jaloers naar zijn politiek van gezinsvorming en gesloten hekken komen kijken.

Achter de grootspraak van Orbán gaat volgens Krastev en Holmes vooral angst schuil, de angst om zichzelf kwijt te raken. Dat was al eens gebeurd onder het communisme. Daar komt nu een bijna fysieke paniek bij. De landen in het oosten lopen leeg. De geboortecijfers zijn laag, de hogeropgeleide jongeren pakken hun boeltje en emigreren. De angst is dat de bevolking zal worden vervangen door een andere – lees: islamitische – bevolking. Tot dusver is dat weinig realistisch gedacht en gevoeld, aangezien immigranten helemaal niet naar Oost-Europa willen. Maar gevoelens gaan nu eenmaal niet over de werkelijkheid, maar over hetgeen men zich daarbij voorstelt.

Jij-bak

Het tweede deel van het boek behandelt Rusland. Bij Poetin neemt de imitatie de vorm aan van de jij-bak. Ook Rusland werd in de jaren negentig geforceerd liberaal-kapitalistisch. Dat liep op een drama uit. Ook daar kwam elk signaal van westerse neerbuigendheid hard aan. Zo noemde Obama Rusland een regionale macht. Het antwoord van Poetin was de nabootsing van wat hij zag als de Amerikaanse hypocrisie: volgens jullie zijn wij niet oké, dan zal ik jullie eens laten zien dat je zelf niet deugt. De achtergrond van de Russische beïnvloeding van de Amerikaanse verkiezingen in 2016 was dat de Amerikanen zich in de verschrikkelijke jaren negentig intensief met de uitkomst van de Russische verkiezingen bemoeiden. Jeltsin moest winnen en Clinton regelde het, in de Russische beleving. Van Poetin kregen de Amerikanen een koekje van eigen deeg.

Dit is allemaal goed bedacht en inzichtgevend. Maar als Krastev en Holmes in deel drie Trump opvoeren, wordt het te ingewikkeld. Dan blijkt het nadeel, als je een hele geschiedenis wilt ophangen aan een psychologisch mechaniek als aandrijfkracht. Trump ging als president van de VS de nabootser Poetin weer nabootsen, met zijn kritiek op de huichelachtige Democraten. Dan begint al dat geïmiteer je als lezer te duizelen.

Ivan Krastev en Stephen Holmes: Falend licht – Hoe het Westen de Koude Oorlog won maar de vrede verloor 
Uit het Engels vertaald door Frans Reusink. Atlas Contact; 259 pagina’s; € 22,99.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden