Krachtigste vrouwelijke Disneypersonage ooit

Hoe en waarom filmstudio Disney afscheid nam van zijn stereotiepe sprookjesfiguren en met Moana zijn krachtigste vrouwelijke personage ooit presenteert.

Moana (rechts) en halfgod Maui, die haar begeleidt tijdens haar ontdekkingsreis naar de eeuwenoude tradities van haar voorouders. Beeld X

Het was meteen mis. Toen filmstudio Disney in juni de eerste trailer van Vaiana verspreidde, kwam die meteen onder vuur te liggen. In het filmpje waren voor het eerst de twee Polynesische hoofdpersonen van Vaiana te zien: Moana, een bijdehand meisje met uitdagende blik, en de van top tot teen getatoeëerde Maui, een belangrijke halfgod in de Polynesische cultuur. Hij zou de eilanden uit de oceaan hebben opgevist zodat de mensen erop konden wonen. In Vaiana werken zij samen om het Polynesische eilandenrijk van de ondergang te redden.

Het uiterlijk van Maui was het probleem. In de Disneyversie is het een kerel met kleine oogjes die dicht bij elkaar staan, een brede neus en woest krullend haar. En vooral: fors. Extreem fors. Zo fors dat hij 'eruitziet alsof hij de eilanden die hij opviste, heeft gefrituurd en opgegeten', zoals de Samoaanse rugbyspeler Eliota Fuimanono op sociale media liet weten. Je zou hem 'een kruising tussen een varken en een nijlpaard' kunnen noemen, zoals het Nieuw-Zeelandse parlementslid Jenny Salesa twitterde. Ze vond het beeld 'onacceptabel': obesitas is weliswaar een probleem in Polynesië, maar zo'n negatief stereotype hoef je in een film natuurlijk niet te benadrukken.

Toch was dat helemaal niet het achterliggende idee. De animatoren hadden voor Maui simpelweg de lichamen van worstelaars en rugbyspelers bestudeerd en die vormen wat overdreven. Het was niet bedoeld als vet, maar als spiermassa.

De ironie is dat de makers bij Vaiana juist extreem op hun hoede waren geweest voor welke culturele faux pas dan ook. Daarom maakten regisseurs John Musker en Ron Clements ter voorbereiding een uitgebreide rondreis langs de Polynesische eilanden. 'Jarenlang zijn we opgeslokt door jullie cultuur', zei een inwoner van het eiland Mo'orea tegen hen, aldus de persmap. 'Kunnen jullie je nu eens laten opslokken door die van ons?' Dus de regisseurs sliepen bij stamoudsten, deden mee in ceremonies, ondervroegen de eilandbewoners over hun relatie met de zee en leerden over de Polynesische geschiedenis en mythen.

Recensie Vaiana (****)

Het definitieve bewijs dat Disney een nieuwe, progressieve weg is ingeslagen. Een stoer meisje maakt de toekomst voor tuttige Disney-prinsessen behoorlijk onzeker.

Mediakritiek

Dat de filmstudio zo veel aandacht besteedde aan de Polynesische cultuur is opmerkelijk, maar niet vreemd. Sinds een jaar of tien kun je bij de steeds mediakritischere ouders niet meer aankomen met luie stereotypen. Kinderfilms, zo weten ze, hebben invloed op hoe kinderen zichzelf en de wereld om hen heen bekijken. Zo kwam er uit feministische hoek bijvoorbeeld kritiek op de traditionele Disneyprinsessen, de Sneeuwwitjes en Assepoesters, die tuttig en gehoorzaam waren. Was het niet beter meisjes een pittige, onafhankelijke heldin met een normaal lichaam als rolmodel voor te schotelen? Of het nu door een soort sociaal bewustzijn komt of door commercieel inzicht, Disney neemt de kritiek ter harte. Keerpunt was Frozen (2013), waarin de zusterliefde van prinsessen Anna en Elsa vele malen belangrijker en sterker bleek dan de romantische liefde van een man. En nu, in Vaiana, is Moana het krachtigste vrouwelijke personage in een Disneyfilm ooit.

Zodra het om culturele diversiteit gaat, wordt het voor Disney ingewikkelder. De studio heeft een slechte reputatie op dat gebied. In de oudste Disneyfilms komen regelmatig pijnlijke stereotypen of uitgesproken racisme langs. De verhalen over andere landen en culturen die Disney vanaf de jaren negentig maakte, leverden ook steeds kritiek op. Zo woonde de eerste gekleurde heldin, prinses Jasmine uit Aladdin (1992), ergens in het Midden-Oosten, waar ze volgens een liedje in de film 'je oor eraf snijden, als je gezicht ze niet aanstaat'. Pocahontas (1995) volgt het mythische liefdesverhaal over een Powhatan-meisje en een witte kolonist, terwijl ze in werkelijkheid werd ontvoerd en gedwongen te trouwen. Haar stam werd uitgemoord. Mulan (1998) werd geprezen als de eerste Disney-animatiefilm die de Aziaten gewoon Aziatische ogen gaf. Maar in de film werden ook Chinese en Japanse elementen lukraak door elkaar gehusseld en kregen alle slechteriken een donkerdere huidskleur.

En had een Afro-Amerikaans meisje eindelijk eens een hoofdrol, in Princess and the Frog (2009), dan was zij het grootste deel van de tijd een kikker.

Drie titels

De nieuwe animatiehit van Disney heeft als oorspronkelijke Amerikaanse titel Moana (naar de hoofdpersoon), maar wordt in Nederland uitgebracht als Vaiana (naar het eiland waar het zich afspeelt). Er is geen officiële verklaring van Disney, maar het zou te maken kunnen hebben met een potentiële copyrightzaak van het Spaanse parfum Moana Bouquet. In Italië wordt de film als Oceania uitgebracht, om verwarring met de overleden pornoster Moana Pozzi te voorkomen.

Musker en Clements kregen van hun baas John Lasseter de opdracht voor Vaiana alles te onderzoeken. Ze deden research naar hoe de boten van de historische Polynesiërs eruitzagen en op het water bewogen. Ze kregen tatoeëeruitleg van -artiest Su'a Peter Sulu'ape, die ertoe leidde dat Maui alleen authentieke patronen op zijn lijf heeft, niet de moderne varianten.

Het belangrijkste deel van de stemmencast van Vaiana is Polynesisch en de film wordt ook uitgebracht in dialect.

Revolutionair

En de slimste zet van Musker en Clements was dat zij alle deskundigen samenbrachten in een 'Ocean Story Trust' van historici, taalkundigen, archeologen, tot vissers en stamoudsten. Die groep controleerde alles in het scenario, bekeek elk ontwerp. Ze grepen in toen Musker en Clements een stam in traditionele feestkleding, behangen met sieraden, op boten liet varen ('dat is alsof je met een smoking op een boot stapt', stelde een deskundige in de Amerikaanse glossy Vanity Fair). Een scène waarin Moana uit woede een (heilige) kokosnoot op de grond gooit, werd geschrapt omdat dat te beledigend zou zijn.

Vaiana is absoluut revolutionair wat betreft de aandacht voor culturele gevoeligheden. Bovendien is alle potentiële kritiek dankzij de Trust makkelijk te pareren. Veegt Disney de diverse Polynesische culturen niet te gemakkelijk op een hoop? Volgens de Trust zou dat juist alle culturele uitwisselingen tussen de eilanden benadrukken. En het probleem van die dikke Maui? De Trust vond 'dat hij een soort Superman moest zijn', aldus schrijver David Pimentel in The New York Times. Ze willen dat Vaiana ook een onwetend publiek kennis laat maken met hun halfgod en zijn verhalen. 'Zelfs als hij in de mythen kleiner is, voelt hij larger than life. Dat moest iedereen meteen aanvoelen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.