Kraamkamer van de kunst

Ditteke Mensink filmde twee jaar de jonge kunsttalenten bij De Ateliers in Amsterdam. Een ontluisterende ervaring. 'Ik zag maar niets dat me raakte. Ik miste de schoonheid.'

Andreas Arndt, een van de vier kunstenaars die Ditteke Mensink volgde voor haar documentaire.

Twee dingen die Ditteke Mensink tijdens het maken van haar documentaire De confrontatie, twee jaar aan De Ateliers hebben verbaasd: dat ze, in de jaren dat ze in dat gerenommeerde opleidingsinstituut voor jonge beeldend kunstenaars heeft rondgelopen, niet één keer een gesprek heeft kunnen filmen dat ging over de drijfveren van de makers, dat de vraag: waarom doe je dit, überhaupt niet werd gesteld - niet voor de camera althans. Ja, één keer; door de inmiddels bij het instituut vertrokken Marlene Dumas. 'Irritant', zegt zij in de documentaire tegen een van haar pupillen, 'dat kunstenaars denken dat ze zo goed zijn dat ze niet hoeven na te denken over wat ze doen. Alsof kunst zomaar uit de lucht komt vallen.'

Even pregnant: dat ze zo weinig bevlogenheid en bezieling voelde. De enige keer dat ze met passie over kunst heeft horen praten, was tijdens het jaarlijkse diner voor begunstigers. Victoria de Heus, met haar man Henk verzamelaar en sponsor van De Ateliers, betuigde in een recht-uit-het-hartspeech haar liefde voor de kunst en haar bewondering voor de kunstenaars, want 'ze hebben iets in hun kop en dat moet eruit'. Maar verder? 'Ik vond de sfeer cerebraal en rationeel,' zegt Mensink aan de telefoon. 'Dat had ik in de beeldende kunst eerlijk gezegd niet verwacht.

Hier was ze nieuwsgierig naar toen ze begon: hoe is het, om als uitverkorene (uit honderden aanmeldingen worden jaarlijks tien studenten geselecteerd) twee jaar in een behoorlijk in zichzelf gekeerd bolwerk (Mensink: 'Wist je dat De Rijksakademie de businessschool wordt genoemd en De Ateliers de monastery?') aan de gang te gaan met je kunst. Naar het wordingsproces, naar de drijfveren, naar de mens achter de kunstenaar. 'Je zoekt het onmogelijke', werd tegen haar gezegd toen een van de geportretteerden weigerde nog mee te werken, omdat Mensinks vragen als te persoonlijk en te bedreigend werden ervaren. 'Wij zoeken hier de kunstenaar achter de mens.'

Ditteke Mensink

Ditteke Mensink (1965) maakt sinds 1991 documentaires. In 2009 won Farewell, over de eerste vrouwelijke zeppelinvaarder Lady Grace Drummond-Hay, een Gouden Kalf voor beste lange documentaire. In 2011 kwam haar film Tony uit, over het Pieter Baan Centrum. Mensink is ook romanschrijver. Het alziende oor werd in 2005 uitgegeven door Nijgh en Van Ditmar.

Schoonheid

Was ze onder de indruk van wat in al die ateliers werd gemaakt? 'Het gekke is: ik zag maar niks dat me raakte. Op een gegeven moment heb ik gedacht: ik mis de schoonheid. Oorspronkelijkheid werd belangrijker gevonden. Dat bracht weer een nieuwe vraag naar voren: als alles kan en alles mag, wat is dan kunst? Ik ben zelf getrouwd met een kunstenaar die aan De Ateliers heeft gestudeerd, ik ben behoorlijk op de hoogte van wat in de hedendaagse kunst speelt. Maar tijdens het draaien van de documentaire begon ik mezelf steeds ouderwetser te vinden met mijn verlangen naar schoonheid.'

Er zitten behoorlijk wat kleren-van-de-keizerscènes in Mensinks film: die waarin de Zweedse kunstenaar Andreas Arndt een paar door de muizen aangevreten knäckebroden aan de muur hangt en zegt dat in zoiets gewoons ook schoonheid schuilt. Of die waarin de door alle docenten bejubelde Timmy van Zoelen, every inch een kunstenaar, als bijdrage aan een tussententoonstelling twee zware deurdrangers op de vloer legt. 'Ligt het aan mij, of zie ik hier de geest van Marcel Duchamp?', zegt een voice-over bij die scène, daarmee verwijzend naar de man die de kunstwereld in 1917 op zijn kop zette door een pispot te signeren en tot kunst te bestempelen. De vraag wat kunst is, is sindsdien niet meer uit het discours verdwenen.

Dogma

Of Mensink in die twee jaar dichter bij het antwoord is gekomen? 'Nee. Al heb ik de indruk dat het heersende dogma in de hedendaagse beeldende kunst is: als een werk de vraag oproept: is dit kunst, dan is het kunst. Daarmee blijft conceptuele, vervreemdende kunst, althans in het Westen, de norm. Schoonheid of ambachtelijkheid zijn begrippen waarmee je beter niet kunt aankomen.'

Voor de kijker rest na de documentaire ook de vraag hoe voormalig staatssecretaris Zijlstra vanavond naar De confrontatie kijkt - als hij al kijkt. Mensink begon met filmen vlak nadat hij in 2010 zijn draconische bezuinigingen op de kunst had aangekondigd, De Ateliers leken de volledige subsidie kwijt te raken. 'Hoe ontluisterend het er in de kraamkamer van de kunsten soms ook aan toegaat', zegt Mensink, 'ik zal nooit zeggen dat een instituut als De Ateliers dan maar moet worden opgeheven. Zeker, ik heb kritiek. Vooral op het ontbreken van een persoonlijk gesprek tussen docenten en studenten. Maar dit soort opleidingen moeten er zijn. Het zijn de enige plekken waar beginnende kunstenaars zo naakt kunnen zijn. Of ze echt groot worden, zal moeten blijken.'

Het uur van de Wolf: De confrontatie - twee jaar aan De Ateliers. NPO 2, 22.45 uur.

Confronterende methodiek

Nederland heeft drie postacademische opleidingen waar jonge, afgestudeerde beeldend kunstenaars, in eigen ateliers en onder begeleiding van professionals, hun werk kunnen onderzoeken en verdiepen: De Ateliers, de Rijksakademie, en de Jan van Eyck Academie. Ze worden onder andere door het rijk gefinancierd. De Ateliers heeft grote namen in de kunst afgeleverd zoals Marlene Dumas, Joep van Lieshout, Erik van Lieshout, Charlotte Schleiffert en Aernout Mik. De Ateliers staan bekend om hun confronterende methodiek: elke dinsdag moeten de kunstenaars verplicht hun atelier openstellen en komen gerenommeerde kunstenaars langs voor een pittig gesprek.

Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden