Review

Kousbroek moet niets hebben van Reves herenliefde: 'Meedogenloosheid zegt mij even weinig als bergbeklimmen'

Brieven tussen twee schrijvers die in alles verschillen. Het is jammer dat Reves deel ontbreekt, maar de bezorgers geven veel context.

Beeld de Volkskrant

Het is weer bijna het jaargetijde om De Avonden te herlezen. Het klassieke 'winterverhaal' van Gerard Reve (1923-2006) uit 1947 ligt zeventig jaar na dato opnieuw in de winkel, 64ste druk, met hetzelfde fraaie omslag dat de vorig jaar verschenen en veelgeprezen Engelse vertaling sierde.

Essayist Rudy Kousbroek (1929-2010) heeft zich altijd lovend over de roman uitgelaten. In 1970 schrijft de rationalist en atheïst Kousbroek in NRC Handelsblad, de krant waaraan hij een groot deel van zijn leven verbonden was: 'Ik beken het niet met plezier, maar het is een boek waar ik bijna gelovig bij word; ik bedoel dat er een soort vertwijfeling bestaat die bijna aanvaardbaar maakt dat de mensen godsdienstig worden.'

Ook van Reves andere vroege werk is Kousbroek een bewonderaar. Hij schrijft al in 1950 instemmend over Werther Nieland en De ondergang van de familie Boslowits, met de later door Reve vaak aangehaalde waarneming 'dat er bijna geen normale mensen in voorkomen'. De twee hebben in die jaren ook een korte briefwisseling en omgang met elkaar, waarbij Reve met Kousbroeks toenmalige echtgenote Ethel Portnoy - Amerikaanse van geboorte - probeert of hij zijn voornemen nog louter in het Engels te publiceren kan verwezenlijken.

Seks, natuurlijk, maar vooral orde - Brieven aan Gerard Reve

NON-FICTIE

Rudy Kousbroek

Met een voorwoord van Tijs Goldschmidt.

Atlas Contact;

160 pagina's; €24,99.

Dat streven mislukt, het contact verwatert en de bundels met reisbrieven Op weg naar het einde (1963) en Nader tot U (1966), waarin Reve een fenomenale oplossing vindt voor zijn schrijversimpasse, typeert Kousbroek (ik citeer de Reve-biografie van Nop Maas) als 'banaliteiten die het moeten hebben van een grote stilistische oorspronkelijkheid'.

Groot is dan ook de verrassing als Kousbroek in 1979 een brief van Reve ontvangt, 'op een moment dat alles om mij heen lijkt in te storten'. Kousbroek heeft zijn gezin in Nederland verlaten en bewoont in Parijs een appartement met 'een Ierse sinologe' van wie niet duidelijk is of zij blijft. Hier begint de correspondentie die nu onder de titel Seks, natuurlijk, maar vooral orde deels is uitgegeven. Bezorgd door de sinologe die zou blijven, Sarah Hart, en Lien Heyting, oud-kunstredacteur van NRC.

Brieven ontbreken

Deels, omdat de brieven van Reve ontbreken. Dat is jammer, maar de bezorgers geven veel context. Kousbroek is de man die maar met moeite ergens toe komt: 24 brieven in tien jaar (de briefwisseling eindigt in 1989), en almaar tobbend met Het Oostindisch kampsyndroom, dat uiteindelijk pas in 1992 verschijnt. De eerzuchtige Reve schrijft alleen al aan Kousbroek 173 brieven en een reeks grote romans, van Moeder en zoon (1980) tot Bezorgde ouders (1988).

Voor Kousbroek ('ik kan er niet zoveel van') is elke brief een opgave, voor Reve een begin van de dag, 'om op gang te komen'. Hij is een instrumentele briefschrijver; veel van de epistels aan Kousbroek hebben 'beste Bert' als aanhef, maar dan doorgekrast. Dat beginnetje is kennelijk bedoeld voor zijn uitgever Bert de Groot en Reve neemt niet de moeite op een schoon vel opnieuw te beginnen.

Reve, ook in Frankrijk woonachtig, vraagt Kousbroek of hij kan helpen met een betere vertaling van De Avonden dan het gebrekkige Les Soirs, dat eerder bij Gallimard verscheen. Dat kan Kousbroek niet: 'Ik ben allang blij als ik Frans zonder fouten kan schrijven.' Maar de briefwisseling die ontstaat, geeft wel een goed beeld van de twee P.C. Hooftprijswinnaars. Ze verschillen in alles. Kousbroek moet niets hebben van Reves ruige herenliefde: 'Meedogenloosheid zegt mij even weinig als bergbeklimmen.'

Het loopt vooral stuk op het geloof, toch. Kousbroek doet in dwingende betoogtrant religie af als 'jezelf voor de gek houden', tot woede van Reve, die Kousbroek een 'mechanistisch wereldbeeld' verwijt. Het hindert Kousbroek vooral dat Reve nooit antwoordt op vragen, wat hem tot de conclusie brengt: Reves brieven zijn 'onderbroken monologen'.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden