Reportage Architectuur

Kopenhagen een softe, groene fietsstad? Architectenbureau OMA provoceert met een ‘bebouwd snelwegviaduct’

Deens Architectuur Centrum in Kopenhagen, ontworpen door OMA (bureau Rem Koolhaas).

‘Wees een echte Kopenhagenaar en verplaats je per fiets’, staat te lezen in mijn architectuurgids van de Deense hoofdstad. Een goede raad die architect Ellen van Loon van het Office for Metropolitan Architecture (OMA) blijmoedig negeert: ze staat erop het multifunctionele complex dat ze midden in de stad heeft gebouwd vanuit de auto te tonen.

Kopenhagen werd het afgelopen jaar voor de derde keer op rij uitgeroepen tot de fietsvriendelijkste stad ter wereld en geldt mede daardoor als het toppunt van leefbaarheid. De fietspaden zijn er het fijnst, de speelplekken het talrijkst, de mensen het gelukkigst. Dus toen OMA, het in Rotterdam gevestigde bureau van architect Rem Koolhaas, in 2006 werd uitgenodigd voor een besloten prijsvraag in de stad, begrepen de architecten dat ze hun beste beentje moesten voorzetten. Want hoe maak je de beste stad ter wereld nog beter?

De opdracht betrof een nieuw gebouw op de plek van een voormalige brouwerij, pal aan het Frederiksholmskanaal, met 550 werkplekken, 22 huurappartementen, een parkeergarage voor 350 auto’s, een speelplaats, een restaurant en een fitnesscentrum én het nieuwe onderkomen van het Deense Architectuurcentrum DAC.

Deens Architectuur Centrum in Kopenhagen, ontworpen door OMA (bureau Rem Koolhaas).

Natuurlijk kon je verwachten dat het eigenzinnige OMA de vraag zou verdraaien: is Kopenhagen echt zo perfect? Het bureau is groot geworden met provocerende projecten – denk aan het hoofdkantoor van de Chinese Staatstelevisie in Peking, een opengewerkte dubbele toren waarmee Koolhaas, zo heeft hij eens gezegd, meer openheid in de Chinese samenleving wilde bewerkstelligen.

Met zijn winnende ontwerp BLOX, vernoemd naar de witte en groene glazen blokken waaruit het complex is opgebouwd – als de bouwsels in het computerspel Minecraft – zet OMA het ideaalbeeld van Kopenhagen op z’n kop. Softe groene fietsstad? BLOX viert de grootschalige infrastructuur. ‘Een bebouwd snelwegviaduct’, zo omschrijft Van Loon het gebouw, dat de ringweg als een hedendaagse Ponte Vecchio overspant. Ondergronds is het vormgegeven als een stedelijke passage die de binnenstad via de centrale ontvangsthal met het waterfront verbindt.

‘We wilden wat in Denemarken taboe is omarmen, als een kwaliteit’, zegt de architect, terwijl de huurauto onder het gebouw door zoeft. ‘De autoweg is zo’n taboe, het liefst zouden de Denen de hele stad tot fiets- en voetpad maken; alles voor het gezonde leven. Maar kijk nou’  – ze wijst naar het langsrazende verkeer  ‘die clash, het lawaai, de interactie, de snelheid. We wilden laten zien wat een sensatie zo’n stedelijke ruimte biedt.’

Deens Architectuur Centrum in Kopenhagen, ontworpen door OMA (bureau Rem Koolhaas).

BLOX rekent af met het Deense ‘hygge’, dat staat voor gezellige interieurs met warme pastelkleuren, kussens en hout. De ondergrondse entree heeft een vloer van ruig beton, de passage naar de kade wordt gemarkeerd door een roestige damwand en het plafond is gemaakt van zwarte metalen roosters – een knipoog naar het asfalt boven je hoofd. Het complex is het tegendeel van de voormalige pakhuizen in de historische binnenstad, met hun kleine ramen en gesloten straatgevels. BLOX is een gigantische stapel kijkdozen die uitzicht bieden over de stad en het water, en tegelijk de gebruikers in de etalage zetten. 

Als ik vanuit de museumwinkel met de trap naar het bovengelegen architectuurcentrum loop, sta ik plotseling oog in oog met een Deense spierbundel in de fitnesshal. Daarboven kijk ik in een kantoor, waar jonge mensen in gestoffeerde capsules vergaderen. Draai ik me om, dan zie ik obers door het restaurant snellen met fraai opgemaakte bordjes vis en groenten.

Foto de Volkskrant

Opdrachtgever Realdania  een filantropische organisatie die projecten ontwikkelt op het gebied van architectuur en stedenbouw – spreekt over ruimten die ‘sublieme ervaringen’ bieden. BLOX moet het grootse gevoel oproepen van een plek als Broadway in New York, waar verkeer, cultuur en mensen op elkaar botsen. Zonder wrijving geen glans, dat is het idee. Door functies te mixen en mensen ‘spontaan’ tegen elkaar aan te laten lopen, wil OMA een nieuwe stedelijke energie creëren in Kopenhagen.

Jesper Nygård, CEO bij Realdania, was gecharmeerd door de ‘verbindende kwaliteit van het ontwerp. ‘Hoe koppelen we de stad aan voormalige industriegebieden en het water, hoe brengen we autoverkeer en mensen bij elkaar, hoe bouwen we een inclusieve samenleving? De stad van de toekomst draait om verbinden; dat willen wij met dit project laten zien.’ Dooreen nieuw aangelegd plein aan de zuidkant, dat aansluit op de in het gebouw opgenomen skate- en speelplaats is opgenomen, is de voorheen geïsoleerde locatie aan de binnenstad aangehecht. In aansluiting op de ondergrondse passage gaat Realdania een nieuwe fiets- en voetgangersbrug over het water bouwen.

Deens Architectuur Centrum in Kopenhagen, ontworpen door OMA (bureau Rem Koolhaas).

Daarnaast wil Nygård bedrijven, organisaties en onderzoekers bij elkaar brengen, die werken aan oplossingen voor duurzame stedelijke ontwikkeling. Hiertoe is de interdisciplinaire netwerkorganisatie Bloxhub opgericht, die inmiddels honderdvijftig leden telt. Zij kunnen de kantoorruimtes huren die Van Loon rond de grote tentoonstellingszaal van het DAC heeft gevouwen,met het idee om een kruisbestuiving tussen de bedrijven en het architectuurcentrum tot stand te brengen.

‘We willen onze invloed op de maatschappij vergroten, meer publiek trekken’, zegt DAC-directeur Kent Martinussen over de keuze om in het pand van Realdania te trekken. In het oude pand, aan de overzijde van het water, kwamen jaarlijks 60 duizend bezoekers, met OMA’s spektakelstuk hoopt hij dat naar 200 duizend te stuwen. Het educatiecentrum is direct aan de speelplaats geplaatst, zodat schoolklassen gemakkelijk bij activiteiten kunnen worden betrokken. De vele doorzichten vanuit de passage, het restaurant en de fitnesshal moeten passanten verleiden tentoonstellingen te bezoeken.

Deens Architectuur Centrum in Kopenhagen, ontworpen door OMA (bureau Rem Koolhaas).

Wat daarbij helpt, is het spectaculaire uitzicht. ‘Hier kunnen we tonen wat Kopenhagen aan architectuur heeft te bieden, zegt hoofd tentoonstellingen Elisabeth Topsøe op het publieke dakterras op de tiende verdieping. Ze wijst op het middeleeuwse centrum, de moderne gebouwen van de Nationale Bibliotheek ( bijnaam The Black Diamond) en het Operahuis die verderop langs het water zijn gebouwd, en de gloednieuwe afvalverbrandingscentrale-met-skihelling, die het bekende Deense bureau BIG verder weg, aan de rand van de stad realiseerde.

Deens Architectuur Centrum in Kopenhagen, ontworpen door OMA (bureau Rem Koolhaas).

Het panorama vormt de belangrijkste attractie van de appartementen, die moeten bewerkstelligen dat er ook buiten kantooruren leven in het gebouw is. Luxe leven, dat wel; met huurprijzen van 3.500 tot 4.000 euro per maand voor 100 à 200 vierkante meter, zitten de huizen aan de bovenkant van de markt.

BLOX roept extreme reacties op. Er is lof voor het lef van Realdania om iets nieuws in Kopenhagen te lanceren, maar ook felle kritiek. ‘Het ziet eruit als een alien, een agressief ruimtesysteem, een enorme blauw-glazen salontafel uit de jaren zestig, een compleet uit de pan gerezen soufflé’, schreef de bekende architect en journalist Jon Stephensen in een opiniestuk in de landelijke krant Berlingske. De Deense architectuurcriticus Peter Kargaard is milder. ‘Denen zoeken naar consensus, dit gebouw doet dat niet. Het is desoriënterend, je kunt erin verdwalen, maar dat stad-in-een-stad-gevoel maakt het juist zo opwindend.’

Aan de havenzijde, waar de blokkenstapel als een gigantische luifel boven het water uitsteekt, staan Mikkel Wolf en Sofus Midtgaard in hun zwembroek. Ze werken in het Bloxhub-kantoor en benutten hun middagpauze voor een duik in het water. Gevraagd naar zijn oordeel over het gebouw, wijst Wolf op de gelijkenis met de Black Diamond en het operahuis even verderop. ‘Die bouwwerken werden destijds ook met de nodige scepsis ontvangen, maar zijn inmiddels omarmd.’ Of dat ook met BLOX zal gebeuren, betwijfelt hij. ‘Het is mooi, maar elitair. Met het architectuurcentrum, een hip restaurant en luxe appartementen gaat dit geen mainstream gebouw worden. Alleen de fitness is er voor de normale mensen.’

De oudere mevrouw die uit het fitnesscentrum komt, vindt het gebouw ‘niet slecht’ en de vorm ‘creatief’. Haar enige bezwaar is de autoweg die er doorheen voert, die vindt ze vreselijk, zegt ze, terwijl ze haar fiets pakt. Nee, wat BLOX tot een ‘sublieme’ ervaring gaat maken, denkt Midtgaard, is de nieuwe fietsbrug, die in september af moet zijn. ‘Let maar op, dan krijg je vanzelf jongeren hier, om biertjes te drinken en te zwemmen, dan ontstaat vanzelf de stedelijke smeltkroes die ze zo graag willen creëren. Eigenlijk hadden ze die brug eerst moeten bouwen.’

Koolhaas en Kopenhagen

Deens Architectuur Centrum in Kopenhagen, ontworpen door OMA (bureau Rem Koolhaas).

Waarom is het Deense Architectuurcentrum –  de kroon op de zogenoemde new wave in de Deense architectuur – ontworpen door een Nederlands architectenbureau? Dat is niet zo vreemd als je weet dat het internationale succes van Deense architectuur mede te danken is aan Nederland. Twintig jaar geleden werden er vooral saaie modernistische dozen gebouwd in Denemarken. Jonge architecten als Bjarke Ingels trokken daarom naar Nederland, dat destijds het mekka van de moderne architectuur was. Bij het Office for Metropolitan Architecture van Rem Koolhaas en architectenbureau MVRDV maakten ze zich de conceptuele ‘Superdutch’ ontwerpmethodiek eigen, waarbij verschillende functies in simpele schema’s worden ondergebracht. Denk aan de Markthal in Rotterdam van MVRDV: woningen + markt = boog van woningen boven een marktvloer.

Deens Architectuur Centrum in Kopenhagen, ontworpen door OMA (bureau Rem Koolhaas).

Een radicale manier van denken, waaraan Ingels zijn ongebreidelde optimisme toevoegde. In plaats van Less is more, de bekende slogan van de modernistische architect Ludwig Mies van der Rohe, luidt zijn lijfspreuk: Yes is More! ‘De nieuwe Koolhaas’, zoals Ingels wel wordt genoemd, veroverde er Denemarken mee en later met zijn bureau BIG de wereld. Superdanish werd de nieuwe Deense school genoemd, vanwege de verwantschap met de Superdutch-architectuur.

Ook afgekeken: de (in Nederland inmiddels afgeschafte) Nota Ruimtelijke Ordening, die Denemarken in 2007 voor het eerst presenteerde, met als titel ‘Een natie van architectuur – goede omgevingen voor leven en groei’. Onderdeel van het beleid is de promotie van architectuur als exportproduct; hierin werd 67 miljoen euro geïnvesteerd.

Video die indruk geeft van BLOX:

Podcast 'The Architecture City - Are we afraid of architectural change?', over de controverse rond BLOX: 

Superdeens in Nederland

Koolhaas’ tovenaarsleerling Bjarke Ingels gaat met zijn bureau BIG twee projecten in Amsterdam bouwen: het woonblok Sluishuis in IJburg (samen met het Rotterdamse Barcode Architects) en het hoofdkantoor van pakkenfabrikant Suit Supply op de Zuidas.

Het Sluishuis, dat de visuele entree naar IJburg vormt vanaf de snelweg, krijgt een opvallende ‘poortvorm’: aan de voorkant kijk je door een enorm driehoekig gat in het blok. Aan de achterkant kun je over het getrapt oplopende dak het complex beklimmen, net als in het befaamde wooncomplex 8 House van BIG in Kopenhagen. Het kantoor van Suitsupply wordt een speelse stapeling van glazen dozen, ook weer met een getrapte vorm en dakterrassen.  

Deens Architectuur Centrum in Kopenhagen, ontworpen door OMA (bureau Rem Koolhaas).
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.