Reconstructie

Koop! Dit! Geweldige! Boek!

Reconstructie: DWDD Boekenpanel

Vol spanning kijken uitgevers elke maand naar het boekenpanel van De Wereld Draait Door. Hier worden in één minuut bestsellers gemaakt. Hoe werd het panel van boekhandelaren zo invloedrijk? En wat speelt er allemaal mee bij het maken van hun keuze?

Bert Wagendorp Beeld Daniel Cohen

Toine Donk zat vorige week dinsdag bami te eten toen hij een bericht kreeg van zijn compagnon Daniël van der Meer: 'Walter ligt op tafel.' Shit, dacht Donk, helemaal vergeten dat het 'de belangrijkste avond van de maand voor een uitgever' is. Hij zette snel de tv aan en zapte naar NPO 1.

In de bedrijfsagenda van Das Mag, de bewust kleinschalige uitgeverij die het tweetal vorig jaar heeft opgericht, stond genoteerd dat op 1 maart het boekenpanel van De Wereld Draait Door het boek van de maand bekend zou maken. Donk zou kijken, want Van der Meer zat in Berlijn. Maar Donk was het glad vergeten, terwijl Van der Meer keurig zat te kijken op de livestream van npo.nl.

Verdomd, zag hij: daar lag Walter van den Berg. Althans, zijn roman Schuld, om precies te zijn. De eerste clou, volgens Donk, dat er iets mooi kon gaan gebeuren. Drie maanden eerder was het eerste boek van Das Mag Uitgevers, Er moet iets gebeuren van Maartje Wortel, ook al genoemd in de bekende rubriek. Niet als hét boek van de maand, maar toch, het gaf een aardige boost aan de verkoop.

En toen begonnen de boekhandelaren uit het panel hun praatjes te houden. Hoe langer Van den Berg niet genoemd zou worden, hoe beter, wist Donk. Want het boek van de maand wordt altijd als laatst genoemd. Eén voor één kwamen de boeken voorbij. En Walter bleef daar maar liggen. Het kon nu niet meer missen.

Wouter Cajot, de Vlaamse boekhandelaar die als laatste van het panel het woord mocht nemen, hield zijn kopie van Schuld omhoog. Het boek was versleten, de hoekjes krulden om. 'Je ziet het aan de toestand van mijn exemplaar', zei hij tegen Matthijs van Nieuwkerk. 'Ik heb het letterlijk verslonden!'

Een bom, werd het boek van de maand genoemd.

Donk belde Van den Berg om hem te feliciteren. Die zat schaterlachend van de zenuwen voor zijn tv, twitterde hij even later. De herdruk van zijn boek, dat toevallig net aan de tweede druk toe was, zou in een oplage van tweeduizend zijn. Dat werd opeens verhoogd naar vijftienduizend, waarschijnlijk nog maar het begin.

Kijkcijfers

Tegen alle verwachtingen in trekt het DWDD boekenpanel ook nog eens kijkers. Waar DWDD elke uitzending te kampen heeft met wegzappers tijdens de muziekminuut, groeit het aantal kijkers tijdens het boekenpanel, zegt René van Dammen, de kijkcijferexpert van de NPO. 'Gemiddeld trekt de dinsdag van DWDD dit seizoen 1,5 miljoen kijkers. Tijdens het boekenpanel komen daar nog zo'n 50 duizend mensen bij. En de waardering van de kijkers op de dinsdagen met het boekenpanel was iets hoger dan het gemiddelde rapportcijfer op dinsdag. Een 7,6 tegenover een 7,5.'

De invloed van het boekenpanel is enorm. Door het hele land zitten boekhandelaren en uitgevers met een laptop op schoot naar de rubriek te kijken. Zo snel mogelijk bijbestellen, is het devies. Zonder uitzondering is het boek van de maand diezelfde avond al niet meer leverbaar.

Dat een boek omhooghouden op tv de verkoop doet stijgen weten we, maar hoever reikt de invloed van het panel en de rode sticker van DWDD eigenlijk? Kunnen zij van elk boek een hit maken? En wat voor boeken raden zij aan? Spelen commerciële overwegingen mee in hun keuzes? Met andere woorden: zijn het boeken die zij aan hun eigen kassa's goed kunnen verkopen?

De volgende ochtend werd Donk 'overspoeld' door telefoontjes van boekhandelaren. Of er nog ergens een voorraad was van Schuld. Binnen 24 uur bestelden boekhandels bijna vierduizend exemplaren. De dagen daarna was het boek nergens verkrijgbaar. Pas de maandag daarop lagen de nieuwe boeken in de winkel. De papieren exemplaren, althans. Die moesten gedrukt, gesneden, gebonden, gedroogd en vervoerd.

Het is nog niet makkelijk om de rotgang van een bestseller in wording bij te houden. (Schuld haalde de Bestseller Top 60 van deze week niet, vermoedelijk door het gebrek aan voorraad.)

Tekst gaat door onder graphic.

Gustaaf Peek Beeld Daniel Cohen

Dat het boekenpanel zo'n impact zou hebben, had Frénk van der Linden niet verwacht toen hij in 2012 het idee voorstelde aan de redactie van De Wereld Draait Door. Van der Linden, interviewer, politiek commentator en vriend van het programma, vond dat de verkoop van 'het betere boek' wel een duwtje in de rug kon gebruiken. 'Daar was het me om begonnen: eraan bijdragen dat de boekentoptien niet louter meer zou worden gedomineerd door thrillers, kookboeken, sportbiografieën en de nieuwe titels van Nederlandse succesauteurs.'

Van der Linden benaderde Eppo van Nispen tot Sevenaer, hoofd van de Stichting Collectieve Propaganda van het Nederlandse Boek (CPNB), een enthousiasmerende man die hij kent als een grote aanjager van het boekenvak. Daarna belegde hij een etentje met Van Nispen tot Sevenaer en Floor Zijlstra, destijds boekenredacteur van DWDD, nu acquirerend redacteur van uitgeverij Lebowski.

Zo ontstond de rubriek zoals we die nu kennen en die typerend is voor DWDD: snel (ongeveer een minuut per boek), luchtig en toegankelijk maar toch verheffend (literatuur is niet iets om moeilijk over te doen), enthousiasmerend en met een nadruk op emoties. Panelleden zeggen dat hun door de redactie op het hart werd gedrukt in godsnaam niet het hele boek na te vertellen, maar vooral uit te leggen waarom het boek hen raakte. Wat voelden ze tijdens het lezen?

Wouter Cajot, boekhandel 't Stad Leest in Antwerpen

'Ik had nooit verwacht dat ik zoveel reacties op het boekenpanel zou krijgen. Opeens kreeg ik allemaal vriendschapsverzoeken op Facebook van mensen die ik niet ken. En mailtjes van uitgevers en auteurs die denken: dit is de weg naar succes. Ik kreeg zoveel leesexemplaren opgestuurd dat ik twee extra Billy-kasten van Ikea heb aangeschaft.'

Het resultaat is dat je soms na een minuut vijftien bijvoeglijke naamwoorden hebt gehoord - fantastisch, aangrijpend, weergaloos, geestig, ontroerend, beklemmend - maar nog geen goed beeld hebt waar het boek nou eigenlijk over gaat. Dat is meteen de voornaamste kritiek die je hoort over het panel: boeken laten zich niet in een minuut vatten.

Dat het boekhandelaren moesten worden die de boeken aanprezen, werd al snel duidelijk. Recensenten waren geen optie. 'Een parasitaire mensensoort', vindt Van der Linden. 'Bij recensenten zit de azijnfles nokkie vol. Boekhandelaren zijn enthousiaster en passen beter bij DWDD, toch een programma met de insteek: sunny side up.' Het enige wat je hoefde te doen was een paar karakteristieke lieden vinden, volgens Van der Linden. 'Typetjes. Een schooljuffrouw, een lieve oom, een rebel, en dan een beetje mooi verspreid over het land.'

Van die types was Ronnie Terpstra vermoedelijk de rebel. De eigenzinnige Fries met de lange krullen zou op het eerste gezicht net zo goed in een rockbandje kunnen zitten. In het voorjaar van 2012 werd hij gebeld door DWDD. Of hij auditie wilde doen voor een boekenrubriek. 'Tuurlijk!', zei hij.

Een man of twintig waren er bij de auditie op het Amsterdamse Westergasterrein, waar ook de studio van DWDD gevestigd is. Allemaal moesten ze hetzelfde boek lezen: VSV van Leon de Winter. En daarnaast mochten ze nog een zelfgekozen boek pitchen. Zoon van Karl Ove Knausgard, in het geval van Terpstra. Daar vertelde hij gloedvol over, maar dat kon hij niet voor VSV. 'Ik vond het een vreselijk boek. En dat heb ik maar eerlijk verteld. Volgens mij vond de redactie het wel leuk dat ik het afkraakte. Al heb ik het daarna nooit meer gedaan. Daar is het de rubriek natuurlijk niet naar.'

Rodaan Al Galidi Beeld Daniel Cohen

Gerda Aukes was ook niet zo gecharmeerd van VSV. 'Een literaire operette', noemde de boekhandelaar uit Baarn de roman. 'Dat vond de redactie erg grappig. Ze zochten naar iemand die in een paar fraaie woorden een boek kon neerzetten.'

Terpstra en Aukes gingen door naar de generale repetitie, dit keer met Matthijs van Nieuwkerk erbij. Ook daar deden ze het goed. Terpstra: 'Het was een thuiswedstrijd. Ik doe niets liever dan over boeken praten.' Ze werden geselecteerd voor het panel, samen met Wim Krings uit Sittard en Monique Burger uit Amsterdam. Tips of mediatraining kregen ze niet. 'Nou ja, ze zeiden dat ik geen rode kleding aan moest doen', zegt Terpstra, 'want dat hele decor is al rood.'

Twee keer per maand reisden de panelleden naar Amsterdam. Dat gaf Wim Krings mooi acht uur extra leestijd, in de trein, waar hij soms werd aangestaard of aangesproken door de andere reizigers. Behalve de uitzending was er elke maand een tussentijdse vergadering met het panel. Terpstra: 'We hanteerden een compromismodel. Soms deed je wat water bij de wijn. Je kunt niet altijd je favoriet omhooghouden.' Voor de moeite kreeg hij 'een leuke vergoeding'. 'Maar daar doe je het niet voor. Het is gewoon heel erg leuk.'

De eerste uitzendingen sorteerden geen overweldigend succes. Van de eerste drie boeken van de maand, kwam alleen de eerste - De zaak Collini van Ferdinand von Schirach - in de Bestseller Top 60. Na een week op nummer 58 verdween de roman van de Duitse schrijver uit de hitlijst.

Walter van den Berg Beeld Daniel Cohen

Hoe anders is het nu. Sinds 2014 is elk van de vijftien boeken van de maand de Top 60 binnengestormd, ruim de helft bereikte de eerste tien. Gemiddeld blijven de boeken sindsdien ruim zestien weken hangen in de boekenranglijst, die wordt samengesteld door het CPNB uit de verkoopcijfers van negenhonderd boekhandelaren.

'De machtsfactor is best eng', zegt Terpstra. 'Je kunt je eigen bestseller creëren. Het boek van de maand staat garant voor tienduizend extra exemplaren. En dat is nog een veilige schatting.' Een beter podium voor een roman is er niet, zegt ook Casper Luckerhof, die uit het panel stapte nadat hij bij uitgeverij Hollands Diep was gaan werken. 'Alle uitgevers weten je te vinden. Je krijgt stapels met boeken toegestuurd. Het is de heilige graal in het boekenvak.'

Het minst succesvolle boek van het laatste seizoen is Leven tot elke prijs van de Zweedse Kristina Sandberg. Na twee weken rond nummer 40 gehangen te hebben, verdween het boek uit de Top 60. Het is een uitzondering: tot dusver is dit het succesvolste seizoen, alle boeken van de maand bereikten de Top 10.

De grootste uitschieter is Kom hier dat ik u kus van Griet op de Beeck. Nadat de roman eind september 2014 uitverkozen werd tot boek van de maand, kwam hij binnen op plaats 11. Een verpletterende reeks van 73 weken later staat het boek nog altijd in de Top 60, nu op plek 14.

Hierbij moet opgemerkt dat het onmogelijk is om vast te stellen of zo'n boek eenzelfde succes had bereikt zonder een vermelding in DWDD. Zeker als een roman zo lang in de hitlijst blijft als Kom hier dat ik u kus, kan het niet anders dan ook de kracht van het verhaal zelf zijn. Mensen vertellen het tot op de dag van vandaag aan elkaar door: lees dat boek. Ook zonder rode DWDD-sticker.

Uitgevers

Naar de graadmeter van het boekenpanel brengt De Bezige Bij de beste boeken uit. Vier keer bracht die uitgeverij een boek van de maand uit. Atlas Contact, De Geus en Nieuw Amsterdam volgen met drie keer de hoofdprijs.

Toch is het bewijs overweldigend: het kan geen toeval zijn dat alle DWDD-boeken van de maand zo goed scoren. Want het panel kiest zeker niet alleen voor geheide bestsellers. Die laten ze vaak juist links liggen, of noemen ze alleen als een van de andere tips. Tommy Wieringa, A. F. Th. Van der Heijden, Oek de Jong, Arnon Grunberg, Herman Koch, Adriaan van Dis - hun nieuwe boeken werden stuk voor stuk overgeslagen.

'Dat zijn gedoodverfde favorieten', zegt Ronnie Terpstra. 'Die krijgen al genoeg aandacht. We vonden het leuk om iets anders te kiezen.' Schatgraven, dat doet het panel graag, beaamt Luckerhof. 'Daar schepten we het grootste genoegen in.'

Thrillers, kookboeken, sportboeken en commercieel succesvolle auteurs als Heleen van Royen en Kluun worden veelal genegeerd - precies zoals Van der Linden oorspronkelijk wilde. Jeugdboeken krijgen ook zelden een vermelding. Het is literatuur wat de klok slaat, wellicht niet de meest complexe romans, maar toch: meestal fictie van hoog niveau, afgaande op de sterren die de boeken kregen van recensenten.

Van de 27 boeken die sinds september 2012 zijn uitgekozen waren er maar liefst 23 een roman. Of wellicht zelfs 24, als je Hallo muur, het autobiografische verslag van Erik Jan Harmens over zijn alcoholverslaving, ook tot de romans rekent. De enige echt bekende Nederlandse schrijver die genoemd werd, was P.F. Thomése, met De onderwaterzwemmer. Van andere grote namen - Bert Wagendorp, Gustaaf Peek, Griet op de Beeck - zou je kunnen zeggen dat ze na DWDD pas echt naam en faam verwierven als (fictie)schrijver.

Buitenlandse auteurs worden sinds de aanstelling van een nieuw panel in september 2014 steeds minder genoemd: voorheen waren slechts drie van de vijftien boeken van de maand oorspronkelijk in het Nederlands geschreven. Inmiddels is tweederde - acht van de twaalf boeken -Nederlandstalig. En als een buitenlands boek gekozen wordt, is het veel vaker van gevestigde namen: Amos Oz, Dave Eggers, Jens Christian Grøndahl en Karl Ove Knausgard hadden DWDD vermoedelijk niet nodig om de Top 60 te bereiken.

Toeval, noemt Wouter Cajot, de Vlaamse boekhandelaar met baard en kuif, de grotere vertegenwoordiging van Nederlandstalige werken in het huidige panel. 'We werken niet met quota en hebben geen last van inmenging van de redactie. Er verschijnen heel veel goede boeken in het Nederlands. Waarom zou je die niet een mooi podium geven?'

Andere panelleden zeggen dat de redactie zich inderdaad niet inhoudelijk bemoeit met de keuze, maar dat er wel één vereiste is: een mooie mix. 'Het moesten niet vier thrillers of vier sombere romans met een introverte hoofdpersoon zijn', zegt Floor Zijlstra, voormalig boekenredacteur van DWDD en contactpersoon van het eerste panel. 'En liever ook niet vier keer een boek van dezelfde uitgever. Dat wordt raar.'

Bovendien moesten het wel boeken zijn die je in een minuut kan verkopen, zegt Wim Krings, boekhandelaar uit Sittard en lid van het eerste panel. 'Als er bijvoorbeeld een bijzonder persoonlijk verhaal van de schrijver te verbinden is aan het boek. Over hoe het boek tot stand gekomen is. En je moet het echt menen dat je het mooi vindt. Dat helpt tijdens je praatje.'

Gerda Aukes, boekhandel Den Boer in Baarn

'Enthousiasmerende boekentips hebben veel meer impact. Wat wij boekhandelaren doen ligt mijlenver af van het werk van recensenten. Het is zonde van de tijd en ruimte dat kranten nog steeds negatieve recensies publiceren. Het is misverstand dat mensen op de mening van de criticus zitten te wachten. Mensen willen horen wat ze moeten kopen, ze willen iets delen met elkaar, leestips aan elkaar geven. DWDD snapt dat. Bovendien heb je aan recensies als gids niets: hoe vaak gebeurt het niet dat de ene krant één ster geeft en de andere vijf? Mijn blog heet niet voor niets moetjelezen.com.'

En in welke zin profiteerden de boekhandelaren zelf eigenlijk van het panel? Allemaal zeggen ze dat de aanloop naar hun winkels iets toenam, maar niet spectaculair. 'Ik ken u van tv', hoort Cajot regelmatig klanten in 't Stad Leest in Antwerpen zeggen. 'Maar mensen lopen niet ver om voor een boek, hoor', zegt Terpstra van boekhandel Van der Velde in Leeuwarden. 'Het grootste voordeel dat wij hadden is dat we van tevoren wisten welke boeken een dag later overal uitverkocht zouden zijn. Ik had altijd nog een voorraadje.'

Geheel onafhankelijk zijn de boekhandelaren natuurlijk niet. Ze hebben een belang: zo veel mogelijk exemplaren van het boek van de maand verkopen. Toch bestrijden de meesten dat die overweging invloed heeft op de keuze.

Terpstra: 'DWDD is een breed publieksprogramma, dus je gaat niet telkens obscure Duitse dichters omhooghouden. Maar om nou te zeggen dat we alleen maar commerciële sellers aanraden - nee, zo is het ook niet. Kijk naar Rodaan Al Galidi. Zijn roman Hoe ik talent voor het leven kreeg, het boek van de maand januari, gaat over een verveelde asielzoeker. Niet bepaald een garantie voor succes. Maar wel iets dat je in een minuut kunt pitchen.'

Walter van den Berg Beeld Daniel Cohen
Beeld Daniel Cohen

Jurgen Maas, uitgever van Al Galidi, was naar DWDD aan het kijken die avond. 'Ik wist dat panellid Grietje Braaksma fan is van Al Galidi. Dus ik hoopte er stiekem op. En toen zag ik dat boek daar liggen.' Hij belde meteen naar het Centraal Boekhuis. Er lagen nog 2.700 exemplaren om 19.00 uur. Om 22.00 uur was de voorraad op. Inmiddels heeft hij er 20 duizend bij laten drukken. Een enorm risico, voor een kleine uitgeverij die vijftien boeken per jaar uitgeeft. Maar Maas maakt zich geen zorgen. 'Die boeken komen wel op.'


Kritiek

Arie Storm, recensent van Het Parool, op Twitter:

'Het boekenpanel in DWDD is niet vrij en onafhankelijk. Hoe vaak moet dat nog worden uitgelegd? (...) Ze prijzen aan wat ze de dag erna in hun winkel verkopen.'

Jan van Mersbergen, schrijver (o.a. De laatste ontsnapping, Naar de overkant van de nacht), op zijn blog:

'Een treurig item is het, dat boekenpanel, met een harkerige schijnbevlogenheid, omdat er geen tijd is voor werkelijk inhoudelijke bevlogenheid. Dertig seconden krijgen deze boekverkopers, schat ik, en dus niks over de kracht van het boek, over beelden die de schrijver oproept, over stijl, plot, sfeer en karakters, laat staan het gevoel dat een boek oproept.'

Wim Brands schrijver, dichter en presentator van VPRO Boeken, in NRC Handelsblad:

'De boekenclub van De Wereld Draait Door, ach, ik heb er niet zoveel bezwaar tegen. Mijn broer is geen lezer en hij heeft laatst dan toch een paar boeken gekocht omdat die waren besproken in het boekenpanel. Dat is mooi. Ik veroordeel het dus niet. Als je in mijn hart kijkt - en dan hoef je niet eens zo diep te kijken - vind ik het wel een beetje onzin. Een roman kun je niet in een paar minuten tot wat slogans reduceren. Voortreffelijk! Gevoelig! Soms wordt er ook gewoon evidente onzin beweerd. Het boek Kind onder kannibalen van Bukowski werd een coming of age-roman genoemd. Dat is het helemaal niet. Het is alsof je iemand die niet weet wat een buitenspelfout is een voetbalwedstrijd laat analyseren. Het is een verschrikking.'

Beeld de Volkskrant
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.