Kolossale eikel was een briljante publieksmanipulator

Geen enkele Amerikaanse populaire entertainer was zijn tijd verder vooruit dan Andy Kaufman - aangenomen dat termen als 'populair' en 'entertainer' geschikt zijn om een artiest te beschrijven die erop uit was om gehaat te worden....

Ik spreek uit ervaring: toen Kaufman op zijn creatieve hoogtepunt stond, eind jaren 70, begin jaren 80, vond ik hem een kolossale eikel. Pas afgelopen winter, toen ik een paar Amerikaanse tv-documentaires had gezien, ter gelegenheid van het uitbrengen van Man on the Moon, kwam ik tot andere gedachten. In die oude filmbeelden werd Kaufman uitgejouwd, stijfgevloekt en overschreeuwd door duizenden vijandige toeschouwers in een sportpaleis in Memphis. Hun agressie was verbijsterend. Die jongen had duidelijk iets bijzonders.

Kaufman had een hekel aan het etiket 'komiek', maar zijn natuurlijke omgeving waren comedy clubs en komische tv-programma's. Hij trad op in de eerste uitzending van het (nog altijd lopende) Saturday Night Live in 1975, en in vele afleveringen daarna; bij een telefonische enquête in 1982 stemden de fans van dit programma ervoor om hem te verwijderen.

Niet dat deze provocateur niet grappig kon zijn. Een typische Kaufman-act: Hij kwam op als Foreign Man, een maffe, onschuldige, naamloze immigrant met een vet accent, ergens uit Oost-Europa. Hij kondigde aan een of andere beroemdheid te zullen imiteren, en dan deed hij de beroerdste imitatie van die persoon die je ooit gezien had.

Vervolgens kondigde hij een tweede beroemdheid aan: zelfde resultaat. Daarna deelde hij mee dat hij Elvis Presley ging doen. Hij draaide zich om, kamde z'n haar, hing een gitaar om, en als hij zich weer terugdraaide wás hij Elvis geworden, het uiterlijk, de bewegingen, de hele houding. Hij hield ervan het publiek zo op het verkeerde been te zetten.

Al snel werd Foreign Man opgepikt door de amusements-mainstream. Kaufman speelde hem, onder de naam Latka Gravas, in de sitcom Taxi van 1978 tot 1983. Latka was de liefste en minst kwetsende van Kaufmans alter ego's, of beter: het enige lieve en niet kwetsende, maar zelfs hij had een duistere kant.

In verreweg de engste aflevering van Taxi verandert Latka zichzelf in zijn eigen alter ego, een glad pratende ploert die Latka's naïeve en maagdelijke verloofde verleidt. Kaufman zorgde dat een ander typetje van hem, de irritante nachtclubzanger Tony Clifton, een gast rol kreeg in Taxi. Hij verscheen als Clifton op de set (zwaar vermomd, zodat er twijfel ontstond of het wel echt Kaufman was), en gedroeg zich zo vervelend dat hij er uitgegooid werd.

De week daarop keerde Kaufman terug als zichzelf, alsof het incident nooit had plaatsgevonden. Kaufman als Kaufman werd zo verafschuwd door zijn medespelers dat een van hen hem bewusteloos sloeg na afloop van een prijzengala waarop Taxi werd bekroond.

De term 'performancekunstenaar' werd destijds niet zo vaak gebruikt, maar dat is precies wat Kaufman was: een briljant manipulator van publieksreacties. In een interview vertelde hij: 'Ze zeggen ''O jee, Andy Kaufman, die is echt heel erg leuk.'' Maar ik probeer niet leuk te zijn. Ik wil hun hoofd ontregelen.'

Nooit was dat duidelijker dan in zijn grootste prestatie, 'de meest gehate man van Memphis', tijdens herhaalde optredens in de worstelwedstrijden van die Zuidelijke stad. Kaufman, die in zijn jeugd een goede amateur-worstelaar was geweest, daagde alle vrouwen in de zaal uit voor een confrontatie in de ring, en hij versloeg ze allemaal, ondertussen voortdurend snoevend.

In de wereld van het professioneel worstelen, waar alles om de show draait, meten veel deelnemers zich een kwaadaardig persona aan, maar Kaufman ging verder. Zijn tegenstanders tarten was niet genoeg; hij presenteerde zichzelf, de Hollywood-ster, als veruit superieur aan alle inwoners van Memphis, die hij afschilderde als domme boerenkinkels. Hoe harder de mensen joelden, des te erger ging hij ze jennen. De complicaties, die uit de hand liepen, werden een groter spektakel dan zijn optreden. En dat is, net als een straatgevecht, altijd fascinerend om van een afstand te observeren.

Je neemt aan dat Kaufmans lompheid gespeeld was - die hield veel meer in dan je in een kort artikel kunt suggereren - maar hij viel nooit uit zijn rol, dus je wist het nooit zeker. Zelfs de manische Robin Williams vond dat Kaufman veel te ver ging.

In 1983 werd bij Kaufman, een niet-roker, longkanker vastgesteld. Zelfs een paar goede vrienden namen aan dat zijn ziekte doorgestoken kaart was, de zoveelste smakeloze stunt. Hij was 35 toen hij het jaar daarop stierf. Men beweert dat tijdens de rouwdienst, met een open kist, sommige mensen in zijn lijk prikten, in de overtuiging dat hij zijn dood in scène had gezet.

Hij had zich geen beter afscheid kunnen wensen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden